Samantekt

Samantekt úr skýrslu um einangrunarvist í gæsluvarðhaldi á Íslandi

Einangrunarvist felur í sér hættu á mannréttindabrotum og að valda einstaklingum skaða. Þar af leiðandi kveða alþjóðleg lög og staðlar um að beiting einangrunarvistar skuli heyra til algjörra undantekninga og skal hún ávallt háð ströngum , eftirliti og takmörkunum. Beiting einangrunarvistar getur talist til pyndinga og annarrar illar meðferðar og eykur hættuna á að litið sé fram hjá öðrum mannréttindabrotum.

Gögn sem Amnesty International aflaði sýna að á tíu ára tímabili, frá 2012 til 2021, sættu 825 einstaklingar einangrunarvist í gæsluvarðhaldi á Íslandi. Þar af voru tíu einstaklingar á aldrinum 15 til17 ára. Í fámennu landi þar sem tíðni fangelsisvistar er almennt lág, sérstaklega þegar kemur að gæsluvarðhaldi, þá eru þessar tölur áhyggjuefni.

Í apríl 2022 benti nefnd Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum á áhyggjur sínar af lagaramma um einangrunarvist í gæsluvarðhald á Íslandi og beitingu þessara laga. Sérstaklega var bent á að það væri áhyggjuefni að langvarandi einangrunarvist , (þ.e. lengur en í 15 daga sem telst til pyndinga) og að fólk með fötlun eða geðröskun og börn sættu einangrun. Nefndin dróg einnig í efa staðhæfingu íslenskra stjórnvalda um að varnaglar væru nægjanlegir til að tryggja að einangrunarvist væri eingöngu beitt af nauðsyn. Í áliti sínu lagði nefndin fram skýr tilmæli til íslenskra stjórnvalda sínu um aðgerðir sem grípa þarf til svo að beiting einangrunarvistar í gæsluvarðhaldi sé í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands.

Alþjóðleg mannréttindalög kveða á um stranga varnagla til að tryggja að einangrunarvist í gæsluvarðhaldi sé aðeins beitt í undantekningartilfellum. Auk þess hefur sérstakur skýrslugjafi Sameinuðu þjóðanna um pyndingar kallað eftir því að einangrunarvist í gæsluvarðhaldi verði bönnuð. Samkvæmt alþjóðalögum um bann gegn pyndingum og annarri illri meðferð skal fólk í viðkvæmri stöðu ekki sæta einangrunarvist. Á það meðal annars við um börn og fólk með líkamlegar eða andlegar fatlanir og taugaþroskaraskanir, hverra ástand gæti versnað þar sem auknar líkur er á að einangrun valdi skaða. Langvarandi einangrunarvist, sem varir lengur en 15 daga, telst til illrar meðferðar og ætti að vera bönnuð.

Rannsóknin sem býr að baki skýrslu Amnesty Internationalsýnir að þrátt fyrir að einangrunarvist sé mögulega beitt sjaldnar og í skemmri tíma en áður er  einangrunarvist í gæsluvarðhaldi enn beitt óhóflega og hún er verulega íþyngjandi fyrir þá einstaklinga sem henni sæta. Viðtöl við fyrrverandi og núverandi fanga, auk fjölmargra verjendur í sakamálum, leiddu í ljós að gæsluvarðhaldsfangar sæta ströngum og oft samræmdum takmörkunum. Þá eru ráðstafanir til verndar heilsu þeirra og til að draga úr skaðlegum afleiðingum einangrunarvistar ófullnægjandi.

Samkvæmt skýrslu Amnesty International er til beiting einangrunarvistar gegn börnum og fólki með heilsufarsvanda, fatlanir og taugaþroskaraskanir alvarlegt áhyggjuefni og er mögulegt að einangrunarvist sé beitt hlutfallslega í meira mæli gegn fólki af erlendum uppruna. Að auki greinir skýrslan frá núverandi ferli dómsmála og brestum sem þar má finna. Einnig er bent á að réttlæting á beitingu einangrunarvistar til verndar rannsóknarhagsmuna lögreglu sé veikburða og skortur er á fullnægjandi skilningi á skaðlegum afleiðingum einangrunarvistar. Skýrslan bendir einnig á margvísleg brot á réttinum til sanngjarnrar málsmeðferðar er varðar ákvörðunartöku um beitingu einangrunarvistar í gæsluvarðhaldi sem þarfnast úrbóta.

Rannsókn Amnesty International dregur í efa staðhæfingu íslensku ríkisstjórnarinnar og margra annarra innan stjórnkerfsins, meðal annars sitjandi dómara, um að varnaglar á Íslandi séu viðunandi, fullnægjandiog mannréttindamiðaðir.

Með þessari skýrslu er leitast við að hafa jákvæð áhrif þær lagaúrbætur sem dómsmálaráðuneytið hefur tjáð að séu í vinnslu. Í lok skýrslunnar leggur Amnesty International fram fjölmörg tilmæli til íslenskra stjórnvalda sem leiðarvísir til að standa við alþjóðlegar og innlendar skuldbindingar sínar um að virða, vernda og verja mannréttindi og sem koma að gagni til að binda enda á kerfisbundna og skaðlega beitingu einangrunarvistar í gæsluvarðhaldi á Íslandi.

Tilmæli

Á meðal tilmæla til íslenskra stjórnvalda eru:

• Að endurskoða hegningarlög með það í huga að koma í veg fyrir að unnt sé að beita einangrunarvist eingöngu á þeim grundvelli að vernda þurfi rannsóknarhagsmun.
• Að greina og innleiða aðrar takmarkanir sem eru minna íþyngjandi en einangrunarvist.
• Að setja í forgang aðgerðir sem tryggja bann við einangrunarvist:
  • Gegn börnum.
  • Gegn einstaklingum með líkamlega eða andlega fötlun eða taugaþroskaraskanir hverra ástand gæti versnað við einangrun.
  • Sem varir lengur en 15 daga.
• Að innleiða stranga varnagla til að tryggja að beiting einangrunarvistar sé í samræmi við mannréttindastaðla, þar á meðal bann gegn pyndingum, réttinum til sanngjarnrar málsmeðferðar og bann við mismunun.