Nýlegar skýrslur Amnesty International sýna fram á að stór tískufyrirtæki hagnast á láglaunuðu vinnuafli kvenna sem sætir þöggun. Fram kemur í nýlegum skýrslum Amnesty International að ríkisstjórnir, verksmiðjur og alþjóðleg tískufyrirtæki hagnist á kúgun verkafólks í fataiðnaði og brotum á vinnuréttindum í Bangladess, Pakistan, á Srí Lanka og Indlandi.
Í skýrslunum Stitched Up: Denial of Freedom of Association for Garment Workers in Bangladesh, India, Pakistan og Sri Lanka og Abandoned by Fashion: The urgent need for fashion brands to champion worker rights, eru skráð víðtæk brot gegn réttindum verkafólks í fataiðnaði sem sætir áreitni og ofbeldi af hálfu atvinnurekenda.
„Siðlaust bandalag tískufyrirtækja, verksmiðjueigenda og stjórnvalda í Bangladess, Pakistan, á Srí Lanka og Indlandi skýtur stoðum undir iðnað sem er þekktur fyrir kerfisbundin brot á mannréttindum.“
Agnès Callamard aðalframkvæmdastjóri Amnesty International.
„Fataiðnaðurinn hefur í áratugi þrifist á arðráni á ofkeyrðu, vangreiddu vinnuafli sem samanstendur að mestu leyti af konum með því að virða ekki rétt verkafólks til að stofna stéttarfélag og semja sameiginlega um sín kjör. Þetta er áfellisdómur yfir viðskiptamódeli fataiðnaðarins sem fórnar réttindum verkafólks í fataiðnaði í Bangladess, Pakistan, á Srí Lanka og Indlandi í skefjalausri gróðavon fyrir hluthafa tískufyrirtækja sem eru að mestu vestræn.“ segir Agnès Callamard aðalframkvæmdastjóri Amnesty International.
Skýrslurnar tvær byggja á rannsóknum Amnesty International á tímabilinu september 2023 til ágúst 2024, þar á meðal 88 viðtölum sem náðu til 20 verksmiðja í löndunum fjórum. Af þeim voru 64 viðmælendur verkafólk í fataiðnaði og 12 viðmælendur voru stéttarfélagsleiðtogar og baráttufólk fyrir vinnuréttinum. Rúmlega tveir þriðju viðmælenda voru konur.
Tuttugu og eitt tískufyrirtæki fékk senda könnun frá Amnesty International í nóvember 2023 til í níu löndum, þar á meðal í Þýskalandi, Danmörku, Japan, Svíþjóð, Bretlandi, Bandaríkjunum, Kína og á Spáni. Óskað var eftir upplýsingum um mannréttindastefnu þeirra, eftirlit og aðgerðir sem tengjast félagafrelsi, jafnrétti kynjanna og verklagi í innkaupum.
Adidas, ASOS, Fast Retailing, Inditex, Otto Group og Primark svöruðu öllum spurningunum. Mörg önnur vörumerki veittu ófullnægjandi upplýsingar, þar á meðal M&S og Walmart, á meðan sum fyrirtæki veittu engar upplýsingar, þar á meðal Boohoo, H&M, Desigual, Next og Gap.
„Yfirmenn öskra á okkur að ef við göngum í stéttarfélag, verðum við líka rekin“
Fataiðnaðurinn á alþjóðamarkaði hefur lengi sætt gagnrýni vegna brota á mannréttindum sem tengjast aðfangakeðjum þeirra og viðskiptamódeli. Verkafólk í fataiðnaði í Suður-Asíu, einkum konur, er kerfisbundið svipt réttindum með óformlegum og ótryggum ráðningarsamningum, lágum launum og ótryggum starfsaðstæðum.
„Þegar verkafólk lætur í sér heyra er það hunsað. Þegar það reynir að skipuleggja sig er því hótað og það rekið. Og loks þegar verkafólk mótmælir er það barið, skotið á það eða handtekið.“
Taufiq*, starfsmaður frjálsra félagasamtaka á sviði vinnuréttinda í Bangladess.
Í öllum löndunum fjórum sagði verkafólk í fataiðnaði að óttinn við viðbrögð atvinnurekenda kæmi í veg fyrir að það gengi í stéttarfélag. Allir þeir stéttarfélagsfulltrúar sem Amnesty International ræddi við lýstu andrúmslofti ótta þar sem eftirlitsfólk og verksmiðjustjórar áreittu, ráku og hótuðu starfsfólki reglulega fyrir að vera í eða stofnsetja stéttarfélag, sem er skýrt brot á rétti þeirra til félagafrelsis.
„Mannréttindabrot eiga sér stað á hverjum degi, í næstum hverri einustu verksmiðju.“
Yfirvöld í öllum löndunum fjórum beita fjölmörgum aðferðum til að hindra skipulagða samstöðu meðal verkafólks í fataiðnaði eða til að svipta það vinnuréttindum sínum, meðal annars með því að leysa upp stéttarfélög og setja hindranir á verkfallsréttinn.
Í Bangladess eru lagalegar takmarkanir sem svipta verkafólk í fataiðnaði réttinum til félagafrelsis. Starfsfólk er þess í stað hvatt til að stofna félög eða nefndir um velferð sem hafa mjög takmarkaða getu til að verja hagsmuni þess. Yfirvöld hafa brotið mótmæli verkafólks á bak aftur með ofbeldisfullum hætti og misbeitt lögum til að refsa fólki sem tekur þátt í mótmælum sem eru að mestu friðsamleg.
Á Indlandi vinnur margt verkafólk í fataiðnaði, sem starfar við útsaum eða frágang fatnaðar, heiman frá sér. Starfsfólk sem vinnur að heiman telst ekki vinnandi fólk samkvæmt vinnulöggjöf landsins. Það á því ekki rétt á lífeyri, nýtur ekki annarra starfstengdra réttinda og getur ekki sótt um aðild að stéttarfélagi.
Í Pakistan er það dagleg barátta fyrir verkafólk í fataiðnaði að fá greidd lágmarkslaun og viðeigandi ráðningarsamninga. Vangreiðsla launa er útbreidd vegna skorts á skriflegum samningum og eftirliti.
Á Srí Lanka er verkafólki meinað félagafrelsi fyrir tilstuðlan flókinna stjórnsýsluaðgerða sem oft gera stofnun stéttarfélaga nær ómögulega. Þegar starfsfólki tekst að stofna stéttarfélög er það áreitt, ógnað og oft rekið þar sem yfirvöld bregðast ítrekað þeirri skyldu sinni að vernda það.
Alþjóðleg tískufyrirtæki: ómetanlegur bandamaður kúgandi stjórnvalda
Tískufyrirtæki stuðla að viðkvæmri stöðu verkafólks í fataiðnaði þar sem þau uppfylla ekki mannréttindaskyldur sínar, en líta þess í stað á mannréttindaáreiðanleikakannanir og siðareglur sem formsatriði án raunverulegs innihalds. Fyrirtækin hafa leyft ógagnsæjum aðfangakeðjum að þrífast og sýnt að þau eru tilbúin að nýta vinnuafl frá stjórnvöldum og viðskiptaaðilum sem hafa brugðist skyldum sínum að hafa eftirlit með lélegum starfsháttum og gera úrbætur eða bæla markvisst niður félagafrelsi.
Skortur á löggjöf um áreiðanleikakönnun í mörgum löndum þýðir að tískufyrirtæki bera enga ábyrgð á aðfangakeðjum sínum, sem gerir iðnaðinum kleift að vera drifinn áfram af arðráni og arðsemi. Þar sem slík lög eru til staðar er framkvæmd þeirra og umfang enn í mótun.
Alþjóðleg lög og viðmið, þar á meðal leiðbeinandi meginreglur Sameinuðu þjóðanna um viðskipti og mannréttindi og leiðbeiningar Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) fyrir fjölþjóðafyrirtæki, gera kröfu um að tískufyrirtæki greini áhættur og bregðist við þeim með viðvarandi mannréttindaáreiðanleikakönnun í allri aðfangakeðjunni.
Í flestum ríkjum hefur skortur á bindandi löggjöf leitt til þess að brot á réttindum verkafólks eru orðin rótgróin í aðfangakeðjum án raunverulegra aðgerða til úrbóta. Að auki hafa stjórnvöld í löndum með höfuðstöðvar alþjóðlegra vörumerkja ekki gripið til nauðsynlegra aðgerða til að koma í veg fyrir að fyrirtækin undir þeirra lögsögu fremji brot á erlendri grundu.
Vegna skorts á gagnsæi í alþjóðlegum aðfangakeðjum er erfitt að ganga úr skugga um hvort mannréttindastefnum sé í raun framfylgt í verksmiðjum. Öll tískufyrirtækin, sem fengu senda til sín könnunina, hafa einhvers konar reglur eða stefnur þar sem kemur fram að fyrirtækið virði félagafrelsi verkafólks.
Þrátt fyrir það fann Amnesty International afar fá sjálfstæð stéttarfélög starfandi í aðfangakeðjum þeirra í öllum fjórum löndunum. Þessi skortur á félagafrelsi og samningsrétti heldur áfram að koma í veg fyrir að hægt sé að draga úr og bæta úr brotum á mannréttindum í aðfangakeðjum.
„Aðgangur að réttlæti er almennt mjög takmarkaður fyrir allar konur … og þetta á enn frekar við um Dalit-konur“
Meirihluti starfsfólks í fatnaiðnaði í Suður-Asíu eru konur sem hafa flust úr sveitum eða tilheyra jaðarsettum erfðastéttum. Þrátt fyrir þennan fjölda gegna konurnar sjaldan stjórnunarstöðum í verksmiðjum sem endurspeglar bæði feðraveldið sem ríkir í samfélaginu og rótgróna mismunun á grundvelli stéttar, þjóðarbrots, trúar og stéttaskiptingar.
Konur í fataiðnaði segja frá því að þær verði reglulega fyrir áreitni, árásum og líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi á vinnustað en fá sjaldnast réttláta meðferð á máli sínu. Þær þjást vegna skorts á skilvirkum og óháðum úrræðum til að taka við kvörtunum þeirra í verksmiðjum sem stjórnað er af körlum ásamt hindrunum stjórnvalda á starfsemi stéttarfélaga og hótunum atvinnurekenda gegn þeim sem ganga í stéttarfélög.
„Það var þreifað á mér og ég beitt andlegu ofbeldi. Enginn í stjórn fyrirtækisins hlustaði á kvartanir mínar og þá hvatti ég aðrar konur til safnast saman. Mér var margoft hótað uppsögn.“
Sumaayaa*, stéttarfélagsfulltrúi frá Lahore í Pakistan, við Amnesty International.
„Félagafrelsi er lykillinn að raunverulegum breytingum í iðnaðinum“
Eins og sérstakur skýrslugjafi Sameinuðu þjóðanna um réttinn til friðsamlegs funda- og félagafrelsis benti á í skýrslu sinni frá árinu 2016, hefur verkafólk í fataiðnaði fá úrræði til að breyta þeim aðstæðum sem viðhalda fátækt og ýta undir ójöfnuð fái það ekki að nýta rétt sinn til funda- og félagafrelsis. Samkvæmt nefnd Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi eru stéttarfélagsréttindi, félagafrelsi og verkfallsréttur lykilúrræði til að koma á og tryggja réttlátar og hagstæðar starfsaðstæður.
Amnesty International hvetur ríki til að tryggja að allt verkafólk í fataiðnaði geti nýtt rétt sinn til félagafrelsis, meðal annars með því að fá að stofna og ganga í stéttarfélög og taka þátt í kjarasamningsviðræðum. Ríki verða einnig að rannsaka öll möguleg brot á vinnulöggjöf og öðrum viðhlítandi lögum. Komi í ljós brot á réttindum ber að refsa atvinnurekendum með viðeigandi hætti, meðal annars með saksóknum, og tryggja fullnægjandi og tímanlegar úrbætur fyrir brotaþola.
Fyrirtækin verða að grípa til áþreifanlegra aðgerða án tafar til að vernda réttindi verkafólks í aðfangakeðjum sínum og styðja við valdeflingu kvenna á vinnumarkaði. Brýn þörf er á lögbundinni áreiðanleikakönnun til að tryggja að fyrirtækin sjái til þess að verksmiðjur í allri alþjóðlegu aðfangakeðju sinni standi við skyldur sínar og ekki síst að þau tryggi úrbætur fyrir starfsfólk sem brotið hefur verið á og vinni að því að koma í veg fyrir frekari brot í framtíðinni.
*nöfnum breytt til að vernda þolendur.
„Það sem er brýnast nú er að móta innkaupastefnu fyrir alþjóðlegan fataiðnað þar sem virðing er borin fyrir mannréttindum. Stefnan þarf að tryggja raunverulegt félagafrelsi, refsa fyrir það þegar fólki er neitað um það, banna hefndaraðgerðir gegn stéttarfélögum og endurskoða innkaup frá öllum svæðum þar sem réttur verkafólks til félagafrelsis og kjarasamninga er ekki virtur.“
Agnès Callamard aðalframkvæmdastjóri Amnesty International.
Velgengni fataiðnaðarins verður að haldast í hendur við raunverulega réttindavernd verkafólks. Félagafrelsi er lykilatriði í baráttunni gegn brotum á réttindum verkafólks. Félagafrelsið verður að verja, efla og standa vörð um.
Ashila Dandeniya: Sanngjörn meðferð verkafólks fyrir sanngjarna tísku
Fyrsta starfið mitt í fataiðnaðinum var árið 2001 í gæðaeftirliti hjá þekktum fataframleiðanda í Colombo á Srí Lanka. Ég hóf störf strax eftir stúdentspróf vegna fjárhagslegra erfiðleika hjá fjölskyldu minni. Með tímanum fór á að ræða þann vanda sem starfsfólk í starfsmannanefndinni glímdi við því það var ekkert stéttarfélag. Þetta leiddi til þess að mér var sagt upp störfum.
Þar sem mér fannst þetta ósanngjarnt höfðaði ég mál gegn verksmiðjunni. Ég kynnti mér lögin, lærði um réttindi mín og ákvað að flytja mál mitt sjálf fyrir dómi … og ég vann!
Þegar ég fékk bætur, sannfærðist ég um að við gætum sigrað – ef við berjumst, getum við tryggt réttindi okkar. Sem verkakona í fataiðnaði hélt ég áfram að skipta mér af málum sem varðaði verkafólk í fataiðnaði. Það leiddi til að samtökin Stand Up Movement Lanka var stofnuð.
„Verksmiðjurnar óttast afskipti okkar“
Þegar okkur berast tilkynningar um ósanngjarna starfshætti eða uppsagnir reynum við að tryggja réttlæti. Augljós ótti ríkir þó meðal starfsfólks. Til dæmis varð verkakona fyrir hefndaraðgerðum á vinnustaðnum sínum fyrir að koma á skrifstofu okkar í vinnufatnaði sínum. Þá gerðum við okkur grein fyrir því að verksmiðjurnar fylgdust náið með okkur. Í hvert sinn sem að starfsmaður kemur í vinnufatnaði til okkar kemst stjórn verksmiðjunnar að því daginn eftir. Hún óttast afskipti okkar.
Við vinnum að því að verja og efla réttindi verkafólks. Verkafólk í fataiðnaðinum fórnar lífi sínu við að elta markmið annarra, á meðan það getur aðeins dreymt um sína eigin framtíð.
Launin eru oft háð því að að ströngum markmiðum sé náð sem þýðir að á verksmiðjugólfinu hefur verkafólkið áhyggjur af því ef einhver tekur sér hlé eða hægir á sér, jafnvel þótt það sé aðeins að fara á salernið. Þetta hefur leitt til skaðlegrar samkeppni sem skapar óþarfa fjandskap meðal verkafólks, þar sem það vinnur undir álagi daginn út og daginn inn. Allt til að geta náð markmiðum fyrirtækisins á skömmum tíma og haft efni á næstu máltíð. Hamingja þeirra, sorg, menntun barna og næringarþarfir eru allt háð launum þeirra.
Á fríverslunarsvæðum Srí Lanka er vinnuaflið aðallega ungar, ógiftar konur sem hafa flust úr afskekktum og fátækum þorpum og búa tímabundið á þessum svæðum. Einnig starfar fólk úr hinsegin samfélaginu á þessum fríverslunarsvæðum.
Launataxtar verkafólks eru ákvarðaðir eftir kyni. Meirihluti verkafólks í lægri stöðum, svo sem vélastjórnendur, eru konur og laun þeirra eru lág. Í stöðum sem bjóða upp á hærri laun, til dæmis yfir háttsettum yfirmannastöðum, er sjaldgæft að sjá konu.
Reynt er að arðræna verkafólkið undir því yfirskini að verið sé að bjóða upp á sveigjanlegt vinnufyrirkomulag. Þetta hefur leitt til aukinnar óformlegrar vinnu í geiranum og styttingu vinnutíma, á sama tíma og ætlast er til að verkafólk nái ákveðnum markmiðum.
Ýmis fríðindi hafa verið skorin niður, laun lækkuð og verkafólkið verður enn fátækara. Þessi slæma staða er rekki aðeins bundin við fataiðnaðinn á Srí Lanka heldur tengist alþjóðlegum vanda.
„Baráttan fyrir réttindum verkafólks er svæðisbundin barátta“
Við vinnum oft náið með öðrum borgaralegum samtökum og stéttarfélögum og við höfum tekið eftir því að verkafólk í fataiðnaðinum er misnotað á svipaðan hátt alls staðar. Þess vegna teljum við að baráttan fyrir bættum lífskjörum verkafólks verði að fara fram á okkar svæði og við verðum að berjast saman.
Stjórnvöld verða að sinna skyldum sínum að móta grundvallarreglur sem bæta lífskjör verkafólksins í fataiðnaði. Þess í stað hunsa þau þarfir verkafólks og aðeins er einblínt á fjárfesta við mótun stefnu og lagramma. Þetta gefur verksmiðjunum til kynna að arðrán sé ásættanlegt svo lengi sem það laðar fjárfestingar til landsins.
Alþjóðleg tískufyrirtæki bera einnig meiri ábyrgð á því að tryggja að þau tengist ekki neinum brotum á réttindum. Vörumerki verða því að tryggja verkafólki framfærslulaun eða að kynjajafnrétti sé virt í þeim verksmiðjum sem þau eiga í viðskiptum við, jafnvel þó viðskiptin séu með óbeinum hætti.
Til að standa við mannréttindaskuldbindingar sínar verða vörumerkin að skoða hvaðan vinnuaflið kemur og segja „NEI“ við löndum sem heimila ekki stéttarfélög og virða ekki réttindi verkafólks þar til breytingar verða þar á. Slík afskipti geta raunverulega skipt sköpum í lífi okkar.
Við tökum oft eftir því að fólki virðist líða vel þegar það klæðist tískufatnaði en á bak við þessa vellíðan liggja fórnir, blóð, sviti og tár óteljandi verkafólks sem fellur oft í gleymsku.
Ég hvet fólk til að hugleiða þetta þegar það klæðist fötum og velta því fyrir sér hvar og hvernig þessi föt eru framleidd og hvort það geti sannarlega verið ánægt með að klæðast þeim.
Við þurfum samstöðu til að þessi breyting verði að veruleika. Ef við tökum höndum saman getum við sigrað í þessari baráttu fyrir réttindum verkafólks í fataiðnaði – skrifaðu undir núna.
Ashila Dandeniya, 45 ára, var verkakona í fataiðnaði á Srí Lanka sem stofnaði samtökin Stand Up Movement Lanka. Þau voru stofnuð fyrir rúmum áratug til að vernda og berjast fyrir réttindum verkafólks á Srí Lanka en þau eru einnig í samstarfi við stéttarfélög víða í Suður-Asíu. Þessi samtök og stéttarfélög með stuðningi frá alþjóðasamtökum á borð við Amnesty International, styðja verkafókið í að koma saman og láta í sér heyra og krefjast réttinda sinna.
