Stjórn Íslandsdeildar Amnesty International lýsir yfir miklum vonbrigðum með og gerir alvarlegar athugasemdir við þau áform dómsmálaráðherra að setja á fót brottfararstöð (hér eftir varðhaldsstöð) þar sem útlendingur sætir frelsisskerðingu samkvæmt lögum um útlendinga vegna ákvörðunar um að hann skuli yfirgefa landið og þegar mál sem getur leitt til slíkrar ákvörðunar er til meðferðar hjá stjórnvöldum.
Vissulega er það jákvætt skref að hverfa frá því að vista megi umsækjendur um alþjóðlega vernd í fangelsum með dæmdum einstaklingum og aðskilja fjölskyldur þar sem börn eru vistuð innan fósturkerfisins en frumvarpið er með þeim hætti að það felur í sér hættu á fjölþættum og alvarlegum mannréttindabrotum gegn þeim hópi sem frumvarpið beinist að, sem gjarnan er í viðkvæmri stöðu fyrir.
Í kjölfarið á umsagnarferli þar sem fjölmörg mannréttinda- og mannúðarsamtök gerðu alvarlegar athugasemdir við frumvarpsdrögin sendi Michael O’Flaherty, mannréttindastjóri Evrópuráðsins, erindi til allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis þar sem hann lýsti yfir áhyggjum af hugsanlegri dvöl barna í varðhaldsstöðvum sem stjórnvöld áforma að koma á laggirnar og hvatti hann stjórnvöld til að breyta frumvarpi dómsmálaráðherra og undanskilja ákvæði um vistun barna. Stjórn Íslandsdeildar Amnesty fagnar því að stjórnvöld brugðust hratt við og sendi dómsmálaráðuneytið frá sér tillögur að breytingum vegna frumvarpsins sem eiga að tryggja það að fjölskyldur með börn verði ekki vistaðar í slíkum varðhaldsstöðvum.
Þó að stjórnvöld hafi tekið þetta skref í jákvæða átt til að vernda rétt barna, er langt því frá að frumvarpið tryggi að stjórnvöld uppfylli alþjóðlegar mannréttindaskuldbindingar sínar. Stjórn Íslandsdeildarinnar telur að frumvarpið sé enn á villigötum og hvetur stjórnvöld eindregið til að falla frá lögfestingu þess og hefja vinnu við útfærslu á lögmætum úrræðum upp á nýtt í samráði við þá hagsmunaaðila sem í hlut eiga, þar með talið mannréttindasamtök.
Hér eru helstu athugasemdir sem deildin gerir við frumvarpið.
Stjórn Íslandsdeildar Amnesty áréttar hve alvarlegt inngrip frelsissvipting er í líf einstaklings og hefur víðtæk áhrif á mannréttindi hans og að ströng skilyrði gilda um það hvenær heimilt sé að svipta einstakling frelsi sínu og er ákvæði þar að lútandi að finna bæði í stjórnarskrá og almennum lögum sem og helstu mannréttindasáttmálum sem Ísland er aðili að.
Stjórn deildarinnar kallar eftir því að yfirvöld beiti úrræðum sem fela ekki í sér frelsissviptingu og harmar að áherslan sé á að skapa nýtt úrræði sem byggir alfarið á slíkri skerðingu mannréttinda. Því er lagt til að frumvarpið verði dregið til baka og að hafist verði handa að móta nýja stefnu í samræmi við alþjóðleg mannréttindalög.
Allir einstaklingar eiga rétt til frelsis og mannhelgi og íslenska ríkið má hvorki skerða frelsi það né svipta án þess að hafa til þess ákveðnar fyrir fram skilgreindar heimildir í lögum. Þar að auki verða yfirvöld að tryggja að allir sem sviptir eru frelsi sínu njóti ákveðinna grundvallar réttinda. Heimildir til að skerða slíkt frelsi eiga aðeins að koma til greina við afar afmörkuð og sérstök tilvik. Innflytjendur, flóttafólk og umsækjendur um alþjóðlega vernd, rétt eins og aðrir, eiga að njóta almennt frelsis, sem grundvallarmannréttinda. Ef til frelsissviptingar kemur verður hún að byggja á skýrri lagastoð, vera studd málefnalegum rökum og lögmætum tilgangi, nauðsynleg, í samræmi við meðalhóf og án mismununar.
Stjórnin kallar eftir því að íslensk stjórnvöld tryggi að Ísland uppfylli alþjóðlegar skuldbindingar sínar og tryggi að lög og reglur séu í samræmi við alþjóðlega mannréttindasamninga, svo sem Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, Flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna, samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri og vanvirðandi meðferð eða refsingu, samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013 og nýlögfestan Samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Stjórnin undirstrikar afstöðu deildarinnar að frumvarpið sem hér er til skoðunar felist sniðganga á öllum fyrrgreindum þjóðréttarskuldbindingum Íslands, að mismiklu leyti.
Rétturinn til frelsis og bann við frelsissviptingar af geðþótta eru grundvallarmannréttindi sem allar manneskjur hafa rétt á, óháð þjóðfélagslegri stöðu og óháð þjóðernis. Þannig byggir Amnesty á að óskilyrt frelsi ætti ávallt að vera útgangspunktur stjórnvalds, ekki síst m.t.t. meginreglu um meðalhóf. Það er óásættanlegt að nú þegar fyrir liggur að umsækjendum um vernd á Íslandi hefur fækkað verulega síðustu misseri, sé lagt fram frumvarp á borð við þetta þar sem heimilaðar eru stórtækar aðgerðir til frelsissviptinga á tilteknum þjóðfélagshópi, án þess að skýrar og rökstuddar þarfagreininingar, sem réttlæta slíkar lagaheimildir, liggi til grundvallar slíkri löggjöf.
Ef nauðsynlegt er að skerða frelsi einstaklinga, þarf slík skerðing að byggjast á lögmætum markmiðum og að vægari úrræði ættu alltaf að vera fyrsta val áður en gripið er til frelsissviptingar. Með öðrum orðum er það skylda stjórnvalda að framkvæma mat í hvert sinn þar sem brugðið er ljósi á hvaða vægari úrræði en frelsissvipting standi til boða til að ná lögmætum markmiðum. Ber frumvarpið ekki vott um slíka hugsun og er sem slíkt í andstöðu við grundvallarmannréttindi, m.t.t. meðalhófsreglu sem er efnisregla og túlkunarregla sem á við um öll mannréttindaákvæði. Þær opnu heimildir til vistunar á varðhaldsstöð sem frumvarpið veitir, eru í eðli sínu aðgerð sem gengur gegn meðalhófi og reglu stjórnsýsluréttar um skyldubundið mat stjórnvalda.
Í frumvarpinu er opnað fyrir grafalvarlegar heimildir sem bjóða heim hættunni á íþyngjandi geðþóttaákvörðunum heim. Þannig er t.d. lagt gríðarlegt vald í hendur þess einstaklings sem gætir stöðu Lögreglustjórans á Suðurnesjum hverju sinni, með frumvarpinu, án þess að með fylgi eftirlitskerfi sem tryggir að umræddur einstaklingur misfari ekki með valdið.
Mikilvægt að árétta að flóttafólk hefur almennt ekki sömu tök og innfæddir á að verða sér út um lögmenn, kæra ómálefnalegar ákvarðanir, leita til fjölmiðla eða fá aðstoð frá baklandi sínu ef um ómálefnalegar stjórnvaldsathafnir er að ræða og því fyllsta ástæða til að hafa ströng og óháð eftirlitskerfi með valdi sem einstaklingi á borð við Lögreglustjóra á Suðurnesjum er gefið í umræddu frumvarpi. Skortur á aðhalds- og eftirlitskerfum með valdheimildum sem viðkomandi embættismanni eru færðar með frumvarpinu er í raun hrollvekjandi. Er hér sem dæmi tekið heimildir embættismannsins til að hneppa fólk í varðhald og halda því þar, án dómsúrskurðar.
Að mati Amnesty International þurfa ríki að geta sýnt fram á að ekki standi til boða vægari úrræði en varðhald sem nýta megi til að ná sömu markmiðum. Tilvist frumvarpsins er út af fyrir sig brot á þeirri meginreglu vegna þeirra víðtæku valdheimilda til frelsissviptingar sem þar er að finna.
Stjórn deildarinnar leggst einnig alfarið gegn því að viðkomandi einstaklingar verði frelsissviptir og vistaðir í varðhaldsstöð; óléttir einstaklingar, einstaklingar með líkamlega eða andlega fötlun, alvarlega líkamlega eða andlega heilsufarskvilla og eldra fólk, sem og þolendur mansals og þolendur pyndinga og áfalla.
Amnesty International mótmælir öllum hugmyndum um varðhald á öryggisgrundvelli. Samtökin eru andvíg slíkum úrræðum, enda reynast þau gjarnan notuð af ríkjum til að komast hjá því að tryggja alla varnagla sem réttlát málsmeðferð krefst innan sakamálaréttar. Amnesty mótmælir stjórnsýsluvarðhaldi innflytjenda, flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd á öryggisgrundvelli. Öll frelsissvipting sem byggir á öryggissjónarmiðum á einungis að eiga sér stað innan ramma opinbers refsikerfis og samkvæmt þar til greindum málsmeðferðarreglum, sönnunarkröfum og viðeigandi sönnunarbyrði samkvæmt lögum um meðferð sakamála.