Valdboðsstefna færist hratt í aukana um allan heim og réttindi kvenna eru meðal fyrstu og helstu skotmarka hennar. Aðför að kynjajöfnuði hefur einnig áhrif á trans fólk og fólk sem fellur ekki að hefðbundnum kynhlutverkum og kyneinkennum.
Þetta er ekki tilviljun. Þetta er meðvituð stefna stjórnmálaafla.
Leiðtogar sem aðhyllast valdboðsstefnu nota kyn og kynjamisrétti markvisst til að treysta völd sín. Um allan heim er hnignun lýðræðis nátengd skipulögðum árásum á réttindi kvenna, femínisma og hinsegin samfélög. Þetta er ekki afleiðing sjálfsprottinna „menningarátaka“ heldur markvissrar stefnu þar sem kynvitund, kynhneigð og fjölskyldulífi fólks er stjórnað með það að markmiði að festa valdboðsstefnu í sessi, þagga niður í gagnrýni og réttlæta ofbeldi.
Rannsóknir sýna að þessar aðferðir valdboðsstefnu fylgja oft ákveðnu mynstri, þ.e. að skapa tilbúnar ógnir, venjuvæða valdboðsstefnu, breyta menningarlegum viðmiðum, sundra lýðræðishreyfingum og beina athyglinni frá óvinsælum stefnum.
Sameinumst í andspyrnu
Valdboðsstefna þrífst á þögn, sundrung og hiki.
Andspyrna krefst hins gagnstæða: Hugrekkis, ákafa og samstöðu.
Það er ljóst hvað ber árangur. Upplýsa verður um mannréttindabrot um leið og þau eiga sér stað, áður en þau þykja sjálfsögð. Vernda verður baráttukonur fyrir mannréttindum á meðan þær berjast, ekki aðeins heiðra þær eftir að þaggað hefur verið niður í þeim.
Taka verður á hatursfullri orðræðu en ekki leyfa henni að skilgreina menningu, trú eða tjáningarfrelsið. Styðja verður við bakið á kvenréttindahreyfingum, sérstaklega þar sem borgaralegt rými er að engu orðið. Draga verður stjórnvöld og fyrirtæki, þar með talið tæknigeirann, til ábyrgðar þegar þau gerast sek um kúgunartilburði.
Þetta snýst ekki einvörðungu um að aðstoða einstaklinga.
Þetta snýst um andspyrnu.
Kyn misnotað til að styrkja valdboðsstefnu
Kynjamál eru sérstaklega áhrifarík í þessari aðferðafræði þar sem þau snerta djúpt rótgróna þætti í lífi og sjálfsskilningi fólks, tengjast þáttum á borð við kynþætti, trúarbrögð og fólksflutninga, og auðvelt er að nota til að stilla jaðarsettum hópum upp á móti hverjum öðrum. Að skilja hvernig kyn er misnotað til að styrkja valdboðsstefnu er því lykilatriði í baráttunni gegn henni og minnir okkur á að vernd mannréttinda krefst andspyrnu á bæði pólitískum og menningarlegum vettvangi.
Um allan heim blasir nú við skýr þróun: Í vaxandi mæli eru settar skorður á sjálfsákvörðunarrétt kvenna yfir eigin líkama með til dæmis takmörkun á þjónustu á sviði kyn- og frjósemisréttinda og stífum reglum um klæðaburð. Konur sem tjá sig opinberlegabeða fylgja ekki viðteknum venjum samfélagsins eru þaggaðar niður og þeim refsað; ýmist með geðþóttahandtökum, fangelsisdómum, eftirliti, níði á netinu, hótunum eða ofbeldi.
Efnahagsleg útilokun er einnig notuð sem refsing. Konum er meinað um vinnu, menntun eða aðgengi að aðstoð, sem neyðir þær aftur til að vera háðar öðrum og eykur ójöfnuð.
Stafræn rými eru í vaxandi mæli notuð til að þagga niður raddir kvenna og takmarka aðgengi að upplýsingum, á meðan hatursorðræða og hótanir fá að breiðast út óáreitt.
Þetta er uppbygging valdboðsstefnu:
- kúgun í stað frelsis,
- grimmd í stað umhyggju,
- lygar í stað sannleika.
Þetta er valið sem við stöndum frammi fyrir: Að sætta okkur við kúgun valdboðshafa eða velja mannúðina.
Af hverju Amnesty International?
Tilgangur Amnesty International er einmitt að mæta aðstæðum sem þessum. Á tímum þegar kúgunartilburðir breiðast hratt og skipulega út, sameinar Amnesty staðreyndir, hugrekki og samtakamátt almennings til að veita mótspyrnu og skapa réttlátari heim.
Við afhjúpum sannleikann í rauntíma
Með markvissum rannsóknum og stafrænum rannsóknaraðferðum sannreynir Amnesty International myndbönd, ljósmyndir og vitnisburði um leið og mannréttindabrot eiga sér stað, jafnvel í hættulegustu aðstæðum. Þannig verður afneitun að ábyrgð og þögn að uppljóstrun.
Við stöndum með þeim sem veita mótspyrnu
Amnesty International styður og verndar baráttukonur fyrir mannréttindum og aðgerðasinna sem leggja allt í sölurnar til að standa vörð um mannlega reisn og frelsi. Við tryggjum að raddir þeirra fái að heyrast, að þær sjáist og fái stuðning.
Að styrkja starfið er andspyrna
Fjárhagslegur stuðningur við starf Amnesty gerir okkur kleift að bregðast hratt við þegar konur sæta árásum með því að:
- Veita vernd þegar mannréttindafrömuðir verða að skotmörkum.
- Birta staðreyndir þegar lygar breiðast út.
- Krefjast ábyrgðar þegar misbeiting valds á sér stað.
- Veita von þegar heimurinn virðist vonlaus.
Þannig breytist sundrung í samstöðu, kúgun í frelsi, ótti í hugrekki.
Dæmi um aðgerðir:
- Þú getur stutt við baráttu okkar fyrir kynjajöfnuði og mannréttindum með fjárframlagi.
- Þú getur deilt sögum baráttukvenna fyrir mannréttindum.
- Þú getur tekið þátt í aðgerðum sem krefjast kvenfrelsis.
Íran
Írönsk stjórnvöld líta á réttindi kvenna sem tilvistarógn við stjórnskipan íslamska ríkisins.
Í kjölfar uppreisnarinnar Konur, Líf, Frelsi árið 2022 hertu yfirvöld kúgun gegn konum og stúlkum sem mótmæltu reglum um skyldubundinn klæðaburð sem fela bæði í sér mismunun og niðurlægingu. Konur og stúlkur eiga á hættu að sæta geðþóttahandtökum, svipuhöggum, löngum fangelsisdómum og jafnvel dauðadómum, fyrir að nýta rétt sinn til sjálfræðis yfir eigin líkama og tjáningarfrelsis.
Gerendur heyra meðal annars til svokallaðrar siðgæðislögreglu, umferðarlögreglu, ákæruvalds, dómstóla, leyniþjónustu ríkisins, byltingarvarðaliðs Írans og vopnaðra, borgaralegra hópa. Aðgerðasinnar sem berjast fyrir réttindum kvenna, blaðamenn og listafólk eru þögguð niður til að brjóta niður andspyrnu.
Hvernig Amnesty veitir mótspyrnu
Írönsk stjórnvöld veita Amnesty International ekki leyfi til að starfa í landinu en það stöðvar okkur ekki.
Við rannsökum mannréttindabrot úr fjarlægð, upphefjum raddir kvenna á alþjóðavettvangi og beitum alþjóðlegum þrýstingi til að bregðast við refsileysi. Amnesty International stendur með konum og stúlkum í Íran og nýtir alþjóðlegan slagkraft til að krefjast breytinga. Draga verður til ábyrgðar þá sem bera ábyrgð á víðtækum og kerfisbundnum mannréttindabrotum gegn konum og stúlkum í tengslum við skyldubundna notkun á höfuðslæðum.
Frásagnir veita óhugnanlega innsýn í sívaxandi og óhugnalegar ofsóknir íranskra stjórnvalda.
Í skólanum okkar hafa alltaf verið eftirlitsmyndavélar en í ár hefur þeim fjölgað til muna. Við vorum nýbúin í prófum og enn inni í kennslustofunni í frímínútum. Við vorum svo ánægð með að hafa staðið okkur vel að við fórum að dansa. Ein vinkona okkar kom inn en skildi hurðina eftir opna á meðan við vorum enn að dansa. Myndavél á ganginum tók upp í nokkrar mínútur.
Golnar, 17 ára
Nokkrar myndavélanna beinast að kennslustofunum. Fulltrúar Basij (angi af Írönsku byltingarvarðsveitinni) í skólanum okkar, sem fara daglega yfir upptökur úr eftirlitsmyndavélum, þekktu mig á myndunum. Skólastjórinn neyddi mig í kjölfarið til að undirrita skriflega yfirlýsingu um agabrot og var mér vísað úr skóla í nokkra daga fyrir að hafa tekið af mér höfuðslæðuna í nokkrar mínútur.
Hún hótaði að ef þetta gerðist aftur myndi hún koma í veg fyrir að ég gæti haldið áfram námi. Slíkar yfirlýsingar um agabrot eru skráðar og geta dregið úr möguleika okkar til inngöngu í háskóla.
Skólastjórinn sagði mér að ef við tækjum af okkur höfuðslæður sýndi það og sannaði að við værum andvígar Íran. Ef þetta gerðist aftur yrði ég færð í gæsluvarðhald á vegum leyniþjónustu byltingarvarðliðsins þar sem hræðilegir hlutir eiga sér stað, sérstaklega fyrir konur.
Golnar, 17 ára
Mannréttindafrömuðurinn og friðarverðlaunahafi Nóbels árið 2023, Narges Mohammadi, sætti geðþóttahandtöku 12. desember 2025 vegna mannréttindabaráttu sinnar við minningarathöfn um lögmanninn Khosrow Alikordi. Yfirvöld hafa haldið henni að mestu án samskipta við umheiminn og neitað henni um samskipti við fjölskyldu sína og lögfræðing. Hún fékk einungis tvö stutt símöl, 14. desember 2025 og 8. febrúar 2026.
Narges Mohammadi fór í hungurverkfall dagana 2. til 8. febrúar 2026 til að mótmæla ólögmætu varðhaldi sínu og grimmilegum aðstæðum, þar á meðal að fá ekki að vera í samskiptum við fjölskyldu sína og lögfræðing.
Í kjölfar gróflega ósanngjarnrar málsmeðferðar sakfelldi byltingardómstóll í Mashhad hana fyrir „að safnast saman og ráðgera að fremja glæpi gegn þjóðaröryggi“ og „að dreifa áróðri gegn kerfinu“, og dæmdi hana í sjö ár og sex mánaða fangelsi, auk annarra refsinga. Byltingardómstóll í Mashhad sakfelldi hana 7. febrúar 2026 í kjölfar gróflega ósanngjarnrar málsmeðferðar. Hún var dæmd í sjö ára og sex mánaða fangelsi auk annarra refsinga fyrir „samsæri um að fremja glæpi gegn þjóðaröryggi“ og „að dreifa áróðri gegn kerfinu“.
Yfirvöld neita henni um fullnægjandi læknisþjónustu, þar á meðal vegna alvarlegs og langvinns sjúkdóms og áverka sem eru afleiðing pyndinga.
Í rúmlega 16 ár hafa írönsk yfirvöld ítrekað handtekið Narges Mohammadi að geðþótta og hún hefur einnig mátt þola margvísleg mannréttindabrot, þar á meðal ólögmæta frelsissviptingu, pyndingar og aðra illa meðferð, synjun á læknisþjónustu og ósanngjarna málsmeðferð.
Narges Mohammadi ræddi við Amnesty International á jóladag, 25. desember 2025, rétt áður en hún þurfti að snúa aftur í fangelsi eftir að hafa fengið tímabundið heimsóknarleyfi. Hún lýsti þakklæti fyrir störf Amnesty International.
Í dag vil ég árétta að við stöndum saman í þessari baráttu. Takk fyrir allt sem þið gerið. Framlag ykkar veitir mér styrk til að komast í gegnum dagana á bak við lás og slá og halda áfram að berjast, í þeirri vissu að þið látið rödd ykkar heyrast út í heim á meðan þaggað er niður í mér og ég er föst í fangelsi. Ég hvet ykkur til að halda áfram þessu mikilvæga starfi til að binda enda á kynbundið aðskilnaðarkerfi (Gender apartheid) fyrir konur í Íran, Afganistan og systur okkar um allan heim.
Narges Mohammadi
Súdan
Átökin sem nú standa yfir í Súdan eru hörmuleg fyrir alla óbreytta borgara. Þau hafa þó sérstaklega alvarleg áhrif á konur og stúlkur sem verða reglulega fyrir kynferðisofbeldi tengdu átökunum og öðrum árásum af hálfu hersins (SAF), hersveita RSF og bandamanna þeirra.
RSF-hersveitirnar hafa til dæmis beitt víðtæku kynferðisofbeldi í tengslum við átökin, þar á meðal nauðgunum, hópnauðgunum og kynlífsþrælkun, í borgum og þorpum um allt land til að niðurlægja fólk, festa vald sitt í sessi og neyða fjölskyldur og samfélög til að flýja heimili sín.
Bæði súdanski herinn og RSF-hersveitirnar beita einnig öðrum valdboðsaðferðum á svæðum sem þeir stjórna til að bæla niður starfsemi, sjálfstæði og raddir baráttukvenna. Þetta felur meðal annars í sér handtökur og árásir á konur í neyðarviðbragðshópum, fjölmiðlakonur, lögfræðinga og konur sem starfa á heilbrigðissviði og eru í fremstu víglínu við að bregðast við átökunum.
Hvernig Amnesty veitir mótspyrnu
Amnesty stendur með konum sem spyrna á móti grimmdinni sem fylgir átökunum í Súdan. Við lyftum röddum þolenda, styðjum við staðbundna aðgerðasinna og tryggjum að skipulegt kynferðisofbeldi, sem beitt er sem tæki til að stjórna samfélögum, mæti ekki þögn.
Amnesty skrásetur brot í rauntíma, afhjúpar mynstur misnotkunar og krefst ábyrgðar þegar refsileysi ríkir. Með því að standa með þolendum og lyfta röddum súdanskra kvenna hjálpar Amnesty til við að tryggja að grimmd sé nefnd á nafn og henni mótmælt.
Konur eru ekki að stjórna eða taka þátt í þessu stríði en það eru þær sem þjást mest. Ég vil að allur heimurinn viti af þjáningum súdanskra kvenna og stúlkna og tryggi að öllum vondu mönnunum sem nauðguðu okkur verði refsað.
Kona sem vill halda nafnleynd.
Hersveitir RFS hafa beitt víðtæku kynferðisofbeldi, eins og nauðgunum, hópnauðgunum og kynlífsþrælkun, í bæjum og þorpum víða um Súdan. Slíku ofbeldi er beitt til að niðurlægja, ná yfirráðum og reka fjölskyldur og samfélög á flótta.
Fjórir hermenn úr hersveitum RSF ruddust inn á heimili mitt. Einn mannanna greip mig og sagðist vilja nauðga mér. Ég reyndi að berjast á móti en hann sló mig með byssunni sinni og sagðist nauðga ungri dóttur minni ef ég sýndi mótþróa. Tveir þeirra bundu hendur mínar og tóku mig úr fötunum. Þrír þeirra nauðguðu mér á meðan dóttir mín horfði á. Þetta var svo mikil niðurlæging. Ég fór ekki á spítala þar sem ég vildi ekki að neinn vissi af þessu. Þú ert fyrsta manneskja sem ég deili þessu með. Ég er niðurbrotin.
Hamida, 30 ára ekkja og þolandi hópnauðgunar frá Madani, Gazira
Bæði súdanski herinn og hersveitir RSF beita kúgun á yfirráðasvæðum sínum til að þagga niður í baráttukonum fyrir mannréttindum, meðal annars með handtökum og árásum á konur sem vinna fyrir grasrótarhreyfingu sem veitir mannúðaraðstoð, fjölmiðlakonur, lögfræðinga og konur sem veita heilbrigðisþjónustu í fremstu víglínu í átökunum.
Ibtisam lagði af stað úr Abu Shouk-hverfinu í El Fasher í Norður-Darfúr ásamt fimm börnum sínum og nágrönnum, að morgni dags þann 27. okbóber 2025 í vesturátt að Golo þar sem þau voru stöðvuð af vígamönnum RFS. Ibtisam sagði eftirfarandi:
Einn þeirra neyddi mig til að fara með þeim, neyddi mig úr jalabiya [hefðbundinn kufl] og nauðgaði mér. Eftir að þeir hurfu á braut kom 14 ára dóttir mín til mín. Ég tók eftir því að fötin hennar voru blóðug og rifin í tætlur. Hárið hennar að aftanverðu var moldugt.
Ibtisam
Ibtisam sagði Amnesty International að dóttir hennar hefði ekki sagt stakt orð næstu klukkustundirnar, allt þar til hún sá móður sína bresta í grát:
Hún kom til mín og sagði, mamma þeir nauðguðu mér líka en ekki segja neinum frá. Í kjölfar nauðgunarinnar varð dóttir mín mjög veik…þegar við komumst til Tawila hrakaði heilsu hennar og hún dó á heilsugæslunni.
Ibtisam
Bandaríkin: Kúgun lögleidd
Í Bandaríkjunum birtast valboðsaðgerðir á annan hátt en afleiðingarnar eru þær sömu.
Allt frá því að stjórnarskrárvarin réttindi til þungunarrofs voru felld niður hafa mörg ríki sett nær algjört bann við þungunarrofi og barnshafandi fólk greiðir fyrir það með lífi sínu. Í ríkjum þar sem þungunarrof er bannað er barnshafandi fólk nær tvöfalt líklegra til að láta lífið á meðgöngu eða í fæðingu. Svartar konur eru í meira en þrefalt meiri hættu á að láta lífið en hvítar konur.
Dæmi eru um að barnshafandi fólk hafi látist eftir að hafa verið neitað um aðstoð á bráðamóttöku. Rannsóknir sýna tilvik þar sem sjúklingum blæddi út eða þeir létust af banvænum sýkingum vegna þess að læknar óttuðust að brjóta lög um þungunarrof. Önnur neyðast til að halda áfram meðgöngu sem ekki er lífvænleg, ferðast hundruð kílómetra til að fá heilbrigðisþjónustu eða eiga á hættu á refsingu fyrir að leita sér læknisaðstoðar.
Við höfum séð þetta áður í öllum löndum þar sem algjört bann við þungunarrofi er í gildi.
Sjálfsákvörðunarréttur yfir eigin líkama er orðinn háður búsetu, efnahag og kynþætti. Þetta er valdníðsla í krafti lagasetningar.
Hvernig Amnesty veitir mótspyrnu
Þungunarrof er mannréttindi.
Með stuðningi þínum mætir Amnesty International þessu hættulega bakslagi af fullum krafti með því að:
- skrásetja raunverulegar afleiðingar banns við þungunarrofi og tryggja að sögur þolenda móti umræðuna, bæði á landsvísu og á alþjóðavettvangi. Við höfum gert þetta áður í mörgum löndum og náð mikilvægum árangri með samstarfsaðilum.
- skora orðræðu á hólm sem ætlað er að valda skömm, þagga niður í eða svipta konur, stúlkur og allt fólk sem getur orðið barnshafandi mannlegri reisn og sjálfsákvörðunarrétti. Þetta varðar miklu þegar lög og réttindi eru til umræðu en mótun umræðunnar krefst mikils tíma og fjármagns.
- virkja almenning og skapa pólitískan þrýsting til að verja réttinn til þungunarrofs í Bandaríkjunum, þar sem árásir á þessi réttindi hafa áhrif langt út fyrir landsteinana. Virk þátttaka almennings er lykilatriði í að sporna við þessu bakslagi.
Stuðningur þinn gerir Amnesty International kleift að velja aðgerðir fremur en þögn, að veita mótspyrnu gegn kúgun, verja sjálfsákvörðunarrétt fólks yfir eigin líkama og standa með þeim sem eru í hættu á að réttindi þeirra verði fótum troðin.
Staðan sem blasir við
Þetta er ekki fjarlæg ógn. Þetta er að gerast núna!
Valdboðsaðgerðir stjórnvalda ala á ótta, sundrung og grimmd en fólk um heim allan velur samt andspyrnu, á stóran og smáan hátt með hugrekki, samstöðu og mannúð.
Með því að styðja Amnesty International taka stuðningsaðilar skýra afstöðu:
- að standa með sannleika og réttlæti.
- að hafna sundrungu og grimmd.
- að byggja framtíð þar sem mannúðin mun sigra.