Mannúðin mun sigra

Herferðin

Valdboðsstefna færist hratt í aukana um allan heim en hún umbreytir samfélögum með samþjöppun valds, skorti á ábyrgð og skerðingu mannréttinda. Þróunin er sjaldan skyndileg heldur er um hægfara breytingar að ræða, sem setja smám saman skorður á borgaralegt rými, kæfa andóf og draga úr mannréttindum tiltekinna hópa.

Um allan heim ala stjórnmálaöfl á ótta og sundrungu til að beina athyglinni frá ýmis konar samfélagsvanda, reka fleyg á milli þjóðfélagshópa, finna blóraböggla og veikja samstöðu.

Þess vegna stendur Íslandsdeild Amnesty International fyrir herferðinni Mannúðin mun sigra – Virðum réttindi fólks á flótta. Markmið hennar er að mæta ótta og rangfærslum með staðreyndum, mannlegum sögum og samtali sem byggir á samkennd og mannréttindum. Við viljum standa vörð um réttindi fólks á flótta og minna á að ekki má fórna mannúðinni á altari pólitískrar sundrungar.

Við stöndum gegn þeirri óttavæðingu og sundrungu sem notuð er til að réttlæta harðari stefnu gagnvart jaðarsettum hópum, eins og flóttafólki og umsækjendum um alþjóðlega vernd.

Herferðinni er ætlað að efla málefnalega umræðu um fólk á flótta, bregðast við ranghugmyndum og minna á að fólk sem leitar hér verndar gegn stríði og ofsóknum á rétt á mannlegri reisn, réttlátri málsmeðferð og virðingu.

Íslensk stjórnvöld þurfa að tryggja að réttindi fólks á flótta séu virt

Hvað getur þú gert?

Skrifaðu undir

Við veljum mannúð fram yfir ótta.
Samstöðu fram yfir sundrungu.
Staðreyndir fram yfir rangfærslur. Mannúðin mun sigra.

Virðum réttindi fólks á flótta

Á hverju ári neyðast milljónir til að flýja heimili sín vegna stríðs, ofsókna og alvarlegra mannréttindabrota.

Á heimsvísu eru nú yfir 117 milljónir einstaklinga á flótta. Að baki hverri tölu er manneskja sem hefur misst heimili sitt, öryggi og oft fjölskyldu sína.

Það eru grundvallarmannréttindi að leita verndar í öðru landi þegar fólk verður fyrir ofsóknum ríkisvalds í eigin ríki, eða ef ríkisvaldið þar getur ekki veitt viðkomandi vernd gegn ofsóknum. Þessi réttur er meðal annars tryggður í bæði Flóttamannasamningi og Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna.

Tryggja skal að fólk komist óhindrað inn í land til að sækja um alþjóðlega vernd, njóti réttlátrar málsmeðferðar og þurfi ekki að sæta ólöglegu varðhaldi, pyndingum eða annarri illri meðferð.

Flóttafólk

Fólk sem hefur flúið heimaland sitt vegna hættu á að verða fyrir alvarlegum mannréttindabrotum eða ofsóknum í eigin landi er skilgreint sem flóttafólk. Hættan er það mikil að fólkið sér ekki aðra kosti en að flýja og leita öryggis í öðru landi. Ríkjum er ekki heimilt að vísa fólki á flótta á brott til heimalands síns þegar líklegt er að það sæti þar alvarlegum mannréttindabrotum á grundvelli kynþáttar, trúar, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana.

Umsækjendur um alþjóðlega vernd

Umsækjandi um alþjóðlega vernd (í daglegu tali er oft talað um hælisleitanda) er einstaklingur sem hefur yfirgefið heimaland sitt og óskar eftir viðurkenningu á stöðu sinni sem flóttamaður en bíður ákvörðunar í máli sínu.

Koma ætti fram við umsækjendur um alþjóðlega vernd sem flóttafólk þar til úrskurðað er að þeir þurfi ekki á alþjóðlegri vernd að halda.

Ísland hefur skuldbundið sig til að virða réttindi fólks á flótta. Engu að síður hafa íslensk stjórnvöld undanfarið lagt fram ýmis frumvörp til breytinga á lögum um útlendinga, sem geta grafið verulega undan þeirri vernd sem íslensk löggjöf hefur hingað til tryggt fólki sem leitar hingað í öryggi. Meðal annars með því að skerða réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd og auka heimildir stjórnvalda til íþyngjandi aðgerða gagnvart þessum viðkvæma hópi.

Þá hefur umræðan um flóttafólk og umsækjendur um alþjóðlega vernd orðið sífellt harðsvíraðri. Rangfærslur, ótti og tortryggni gagnvart fólki á flótta fá sífellt meira rými í opinberri umræðu.

Þess vegna stendur Amnesty International fyrir herferðinni Mannúðin mun sigra – Virðum réttindi fólks á flótta, sem hluta af alþjóðlegri herferð samtakanna sem kallast einfaldlega Andspyrna (e. Resist).

Valdboðsstefna þrífst á þögn, sundrungu og  hiki. Andspyrna krefst hins gagnstæða: Hugrekkis, ákafa og samstöðu. 

Andspyrna gegn valdboðsstefnu

Valdboðsstefna færist hratt í aukana um allan heim en hún umbreytir samfélögum með samþjöppun valds, skorti á ábyrgð og skerðingu mannréttinda. Þróunin er sjaldan skyndileg heldur er um hægfara breytingar að ræða, sem setja smám saman skorður á borgaralegt rými, kæfa andóf og draga úr mannréttindum tiltekinna hópa. Með tímanum verða kerfi og stofnanir, sem ætlað er að tryggja mannréttindavernd, veikari og erfiðara er að draga valdhafa til ábyrgðar.

Í fjölmörgum samfélögum upplifir fólk sundrungu eða óstöðugleika. Það upplifir að rödd þess fái ekki hljómgrunn og að áhyggjur þess séu ekki teknar alvarlega, sem gerir að verkum að fólk upplifir sig standa utan við ákvarðanir sem hafa áhrif á líf þess. Við slíkar aðstæður er auðvelt fyrir valdhafa að ala á ótta og reiði, dreifa röngum upplýsingum, reka fleyg á milli hópa og beina sökinni að jaðarsettum hópum eins og hinsegin fólki, flóttafólki og umsækjendum um alþjóðlega vernd. Slíkur hræðsluáróður byggir oft á orðræðunni „við gegn þeim“.

Valdboðsstefna samtímans tekur ekki alltaf á sig mynd hefðbundinnar einræðisstjórnar heldur má greina slíkt í lagasetningu, pólitískri orðræðu og stefnumótun þar sem aðgerðir eru sagðar nauðsynlegar til að bregðast við neyðarástandi, öryggisógn og félagslegum óstöðugleika. Stjórnvöld beita löggjöfinni sem stjórntæki fremur en að virða grundvallarreglur réttarríkisins og umbreyta þannig stjórnkerfi, sem ætlað er að vernda réttindi, í þeim tilgangi að þagga niður andóf og festa völd í sessi.

Rannsóknir sýna að aðferðir valdboðsstefnu fylgja oft ákveðnu mynstri, þ.e. að skapa tilbúnar ógnir, venjuvæða valdboðsstefnu, breyta menningarlegum viðmiðum, sundra lýðræðishreyfingum og beina athyglinni frá óvinsælum stefnum.  Þessa þróun má sjá víða, einnig í ríkjum með rótgróið lýðræðislegt stjórnarfyrirkomulag, eins og í Bandaríkjunum, Bretlandi og Hollandi. Ísland er ekki undanskilið þessum áhrifum og hætta á að hér sem annars staðar í heiminum verði þrengt að þeim mikilvægu réttindum flóttafólks sem lengi hefur verið staðið vörð um. Því er mikilvægt að fylgjast með fyrstu merkjum þess að stjórnvöld ali á sundrungu og ótta í því augnamiði að skerða réttindi ákveðinna hópa. Við megum aldrei gleyma að réttindi eru aðeins tryggð ef þau ná til allra.

Sterkt og réttlátt samfélag byggist á því að við höldum áfram að verja frelsið og mannréttindi hvers og eins, án undantekninga. Framþróun mannréttinda hefur aldrei fylgt beinni línu og framfarir eru aldrei sjálfgefnar en sagan sýnir að þegar fólk sýnir samstöðu, veitir andspyrnu og knýr fram breytingar er hægt að spyrna gegn valdboðsstefnu og endurheimta frelsi.
Andspyrna spyrnir ekki aðeins á móti kúgunartilburðum ríkjandi afla heldur getur hún verið umbreytandi afl. Hún getur skapað rými fyrir samstöðu, styrkt raddir jaðarsettra hópa og minnt á að mannréttindi eiga við um okkur öll, alls staðar.

Herferð Amnesty International, Andspyrna (e. Resist), hvetur til samstilltra aðgerða gegn kúgun og óttavæðingu til að verja þau gildi sem liggja til grundvallar frjálsum og réttlátum samfélögum.

Af hverju núna?

Á Íslandi hefur orðið sýnileg aukning í orðræðu sem stillir fólki á flótta upp sem ógn við samfélagið.

Því er m.a. haldið fram að:

Umsækjendum um alþjóðlega vernd sé alltaf að fjölga

Flóttafólk valdi óviðráðanlegu álagi á grunnstoðir samfélagsins

Flóttafólk nái ekki að aðlagast íslensku samfélagi

Flóttafólk ógni öryggi samfélagsins

Við heyrum því einnig oft fleygt fram að Ísland geti ekki tekið á móti fleira fólki á flótta. En Ísland tekur á móti afar litlum hluta þeirra 117 milljóna sem eru á flótta í heiminum.

Mýta: „Umsækjendum um alþjóðlega vernd á Íslandi er alltaf að fjölga“

Staðreynd: Umsóknum um alþjóðlega vernd á Íslandi fækkaði um 53% á milli 2023 og 2024, og um 10% á milli 2024 og 2025. Fólk á flótta flæðir ekki til landsins.

Mýta: „Íslensk menning á undir högg að sækja“

Staðreynd: Fjölbreytileiki auðgar samfélög. 18,9% íbúa landsins eru innflytjendur. Fjölbreytileiki er þegar hluti af íslensku samfélagi.

Árið 2025 á Íslandi

1.748 umsóknir um alþjóðlega vernd

Það eru 0,0015% af öllu fólki sem var á flótta um mitt árið 2025. Stór hluti þeirra eru á flótta í eigin landi eða hafa flúið til nágrannaríkja.

1.151 fékk veitta vernd

Af þeim umsóknum sem voru afgreiddar á árinu.

85% frá Úkraínu

973 fengu veitta vernd á grundvelli fjöldaflótta.

8% frá Palestínu

91 fékk veitta vernd.

3% frá Venesúela

33 fengu veitta vernd.

Skoðanakönnun Maskínu

87% telja að fólk sem flýr stríð eða ofsóknir eigi að geta leitað hælis í öðrum löndum.

Af þeim telja 58% það til sjálfsagðra mannréttinda og mannúðar að Ísland taki á móti umsækjendum um alþjóðlega vernd.

Af þeim telja 45% að flóttafólk auki fjölbreytileika og skapi ríkari mannauð hér á landi.

62% telja að of margir umsækjendur fái alþjóðlega vernd á Íslandi.

Íslandsdeild Amnesty International fékk Maskínu til að gera könnun í mars 2026 þar sem afstaða landsmanna til flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd var könnuð.

Könnunin sýnir að þrátt fyrir sterkan stuðning við þann grundvallarrétt að geta sótt um alþjóðlega vernd gegn ofsóknum og stríði, hefur ótti og tortryggni einnig fengið aukið rými í umræðunni.

Herferðin okkar snýst um að mæta þessum ótta með staðreyndum, mannréttindamiðaðri nálgun og mannlegum sögum sem byggja á samkennd og mannúð.

Kröfur Amnesty International

Mannúðin mun sigra en hún gerir það ekki af sjálfu sér. Þess vegna skiptir máli að þú takir afstöðu.

Réttur til griðlands og verndar fólks sem flýr stríð, ofsóknir og alvarleg mannréttindabrot í heimalandinu er tryggður í alþjóðlegum mannréttindasamningum sem Ísland er aðili að og hefur því skuldbundið sig til að virða.

Á undanförnum misserum hafa verið lögð fram ýmis frumvörp til breytinga á lögum um útlendinga sem geta haft veruleg áhrif á réttindi flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd. Íslandsdeild Amnesty International hefur í umsögnum sínum við frumvörpin lýst áhyggjum af því að sumar þessara breytinga geti grafið verulega undan þeirri vernd sem íslensk löggjöf hefur hingað til tryggt fólki sem leitar hingað í öryggi, meðal annars með því að skerða réttindi umsækjenda og auka heimildir stjórnvalda til íþyngjandi aðgerða gagnvart þessum viðkvæma hópi.

Amnesty International krefst þess að íslensk stjórnvöld:

Forðist úrræði sem fela í sér frelsisskerðingu: Frelsissvipting fólks sem leitar verndar á aðeins að koma til greina í algjörum undantekningartilvikum og þarf að byggja á lögmætum markmiðum. Vægari úrræði eiga alltaf að vera fyrsta val.
Tryggi að fólk bíði ekki í langvarandi óvissu: Enginn ætti að þurfa að lifa árum saman án skýrrar stöðu, réttinda eða raunverulegrar verndar. Málsmeðferð verður að vera skilvirk og sanngjörn.
Standi vörð um réttláta málsmeðferð: Umsækjendur um alþjóðlega vernd eiga rétt á sanngjarnri, réttlátri og mannúðlegri málsmeðferð, upplýsingum um mál sitt og raunhæfum möguleikum til að leita réttar síns.
Standi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands: Íslandi ber að standa vörð um mannréttindi og tryggja að fólk sem flýr stríð og ofsóknir njóti verndar og mannlegrar reisnar.

Mannúðin mun sigra

Þegar stjórnmálaöfl reyna að ala á sundrungu veljum við samkennd. Við neitum að láta óttavæðingu skilgreina hvernig við komum fram við fólk sem neyðist til að flýja heimili sín sökum stríðsátaka, ofsókna eða alvarlegra mannréttindabrota.

Við trúum því að Ísland eigi að vera samfélag sem byggir á:

MANNÚÐ – SANNGIRNI – VIRÐINGU – SAMSTÖÐU