Stigvaxandi átök eiga sér stað í Mið-Austurlöndum í kjölfar árása Bandaríkjanna og Ísraels á Íran, sem svaraði fyrir sig með hefndarárásum víðs vegar um svæðið. Amnesty International kallar eftir því að allir aðilar verndi óbreytta borgara, virði alþjóðleg mannúðarlög og stöðvi ólögmætar árásir eins og árásir af ásettu ráði, handahófskenndar árásir og óhóflegar árásir á óbreytta borgara og borgaralegar eignir.
Hernaðaraðgerðir breiðast út um Mið-Austurlönd og ná nú til fjölmargra landa. Afleiðingarnar eru töluvert mannfall óbreyttra borgara og skemmdir á borgaralegum eignum. Ísrael jók árásir sínar á Líbanon 2. mars til að svara árásum Hezbollah. Bandaríkin segja að „það versta sé enn eftir“. Íran hefur varað við aukinni spennu og óöryggi á öllu svæðinu í kjölfar þess að æðsti leiðtogi og yfirhershöfðingi Írans, Ali Khamenei, var drepinn.
Óbreyttir borgarar eiga ekki að gjalda fyrir ólögmætar og ábyrgðarlausar aðgerðir stríðsaðila sem ógna undirstöðum alþjóðlegs friðar og öryggis og tortíma grundvallarreglum um mannúð og aðgreiningu á borgaralegum og hernaðarlegum skotmörkum, sem eru kjarninn í alþjóðlegum mannúðarlögum. Það er gríðarmikið í húfi. Óbreyttir borgarar á svæðinu hafa nú þegar mátt þola síendurtekin átök, alþjóðaglæpi og fjöldabrot á alþjóðalögum. Vernd þeirra ætti nú að vera í forgangi.
Árásir á Íran og viðbrögð Íran
Rauði hálfmáninn tilkynnti 3. mars að 787 einstaklingar hefðu verið drepnir í Íran síðan árásir hófust. Samkvæmt írönskum yfirvöldum voru 150 skólabörn á meðal þeirra 165 sem voru drepin í árás á skóla í borginni Minab í suðurhluta Íran. Sameinuðu þjóðirnar hafa lýst sprengjuárásinni sem alvarlegu broti á mannúðarlögum. Mennta-, vísinda- og menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna (UNESCO) varar við því að árásir á menntastofnanir setji nemendur og kennara í hættu og grafi undan þeirri vernd sem kveðið er á um í alþjóðlegum mannúðarlögum. Mannréttindastofnun Sameinuðu þjóðanna kallar eftir tafarlausri, óháðri og ítarlegri rannsókn á þessu grimmilega atviki.
Amnesty International sannreyndi sex myndbönd sem sýna eftirmála árásarinnar á skólann í Íran. Á þeim sést svartur reykur rísa frá byggingu sem er að hluta til hrunin og björgunarsveitir leita í rústunum. Í einu myndskeiði tekið frá skólainnganginum sjást veggir sem afmarka skólalóðina og bygginguna, og í bakgrunni má sjá reyk úr þeirri átt sem snýr að bækistöðvum íranska byltingarvarðarins.
Írönsk yfirvöld lokuðu aftur fyrir aðgang að netinu 28. febrúar sem veldur því að milljónir hafa ekki aðgang að nauðsynlegum upplýsingum um átökin og geta ekki verið í samskiptum við ástvini sína innanlands sem utan. Þar með er einnig hindrað flæði upplýsinga sem tengjast brotum á alþjóðlegum mannúðar- og mannréttindalögum.
Vopnuð átök valda auknum áhyggjum af afdrifum og öryggi fanga víðs vegar um Íran, þar á meðal þúsunda mótmælenda sem handteknir voru í tengslum við uppreisnina í janúar 2026. Þessar áhyggjur eru tilkomnar vegna frétta frá mannréttindafrömuðum um sprengingar nálægt fangelsum og öðrum stöðum þar sem föngum er haldið auk fyrri árásar Ísraels á Evin-fangelsið í Teheran í 12 daga stríðinu á síðasta ári.
Mannréttindafrömuðir óttast að írönsk yfirvöld noti vopnuðu átökin sem átyllu til að beita mótmælendur harðari pyndingum og annarri illri meðferð og taki þá af lífi án dóms og laga. Amnesty International kallar eftir því að írönsk yfirvöld leysi alla úr haldi sem eru í varðhaldi að geðþótta og tryggi öryggi allra fanga, meðal annars með því að leysa fanga úr haldi til bráðabirgða á grundvelli mannúðarsjónarmiða.
Dagana 8.-9. janúar frömdu írönsk yfirvöld fordæmalaus fjöldamorð á mótmælum þar sem krafist var endaloka íslamska lýðveldisins og voru þúsundir mótmælenda og nærstaddra drepnar.
Írönsk yfirvöld brugðust við árásum Bandaríkjanna og Ísraels með flugskeyta- og drónaárásum í Ísrael og víðs vegar um Persaflóasvæðið, þar á meðal í Sameinuðu arabísku furstadæmunum, Katar, Barein, Kúveit, Óman og Sádi-Arabíu.
Þann 3. mars höfðu að minnsta kosti tíu verið drepin og tugir særst í Ísrael í árásum Íran, að sögn fjölmiðla og björgunarsveita. Níu féllu og tuttugu særðust í Beit Shemes eftir flugskeytaárás frá Íran. Ein kona lét lífið á Tel Aviv-svæðinu þegar hún varð undir sprengjubroti og að minnsta kosti 40 byggingar í Tel Aviv hafa orðið fyrir skemmdum.
Ísrael hefur hert ferðatakmarkanir á hernumda svæðinu í Palestínu og í raun hindrað ferðir á milli þorpa og bæja á hernumda Vesturbakkanum, þar á meðal Austur-Jerúsalem. Einnig voru landamæri við Gaza lokuð sem hindrar aðgang að mannúðaraðstoð, en ein landamæri þar voru opnuð á ný 3. mars. Slíkar aðgerðir að geðþótta auka á þjáningar Palestínubúa, sem búa við ólögmætt hernám og aðskilnaðarstefnu Ísraels, og gera mannúðarkreppuna á Gaza enn verri í yfirstandandi hópmorði Ísraels.
Stigvaxandi átök milli Hezbolla og Ísrael í Líbanon
Í kjölfar eldflaugaárása Hezbollah á norðurhluta Ísraels, sem samtökin sögðu vera hefndaraðgerðir fyrir morðið á Khamenei, jók ísraelski herinn verulega árásir sínar á Líbanon aðfaranótt 2. mars, meðal annars í úthverfi Beirút. Loftárásir Ísraels í Líbanon drápu 49 einstaklinga og særðu 246, að sögn líbanskra yfirvalda þann 3. mars.
Ísraelski herinn tilkynnti 2. mars að hann myndi gera árásir á fjármálastofnanir tengdar Hezbollah víðs vegar um Líbanon og lét síðan verða af því. Ísrael hafði áður gert árásir á fjármálastofnanir sem tengjast Hezbollah í október 2024, sem Amnesty International telurlíklegt að hafi verið brot á alþjóðlegum mannúðarlögum og kallar eftir því að slíkar árásir séu rannsakaðar sem stríðsglæpur.
Alþjóðleg mannúðarlög banna með öllu beinar árásir á óbreytta borgara og borgaralegar eignir, handahófskenndar árásir án aðgreiningar óbreyttra borgara og borgaralegra eigna frá herliðum og hernaðarlegum skotmörkum og óhóflegar árásir.
Loftárásir á skóla, sjúkrastofnanir eða íbúðarhúsnæði, auk beitingar flugskeyta og annarra sprengivopna á þéttbýlissvæði, eru áhyggjuefni vegna mögulegra brota á alþjóðlegum mannúðarlögum.
Kröfur Amnesty International
Amnesty International fylgist náið með stöðu mála og skorar á alla aðila að virða alþjóðleg mannúðarlög. Rannsaka þarf tafarlaust mannfall og skaða á óbreyttum borgurum, ásamt skemmdum á borgaralegum eignum, og draga til ábyrgðar alla aðila sem bera ábyrgð á brotum á alþjóðalögum.
Brýnt er að allir aðilar grípi til tafarlausra aðgerða til að vernda óbreytta borgara og borgaralegar eignir; þar á meðal flugvelli, sjúkrahús, íbúðarhúsnæði, skóla og fangelsi. Einnig verður að tryggja öruggan og óhindraðan aðgang mannúðaraðstoðar á öllum viðkomandi svæðum og heimila óháð alþjóðlegt eftirlit.
Við skorum á alþjóðasamfélagið að efla sáttamiðlun til að koma í veg fyrir stigmögnun hernaðar, til að afstýra frekari skaða á óbreyttum borgurum og stöðva alla frekari alþjóðaglæpi sem beinast gegn íbúum sem hafa nú þegar mátt þola áratugalanga kúgun.
Ríkjum ber skýr skylda til að styðja hvorki né taka þátt í alþjóðlegum ólögmætum aðgerðum heldur vinna saman að því að binda enda á slík brot.