Fjöldi aftaka í heiminum árið 2025 hefur ekki verið meiri frá árinu 1981 en á síðasta ári voru 2.707 einstaklingar teknir af lífi í 17 löndum. Þetta kemur fram í nýútkominni árlegri skýrslu Amnesty International um beitingu dauðarefsingarinnar.
Þessa gríðarlegu aukningu aftaka, sem skráð er í skýrslu Amnesty International um dauðarefsinguna og aftökur 2025, má rekja til fárra ríkisstjórna sem eru staðráðnar í að beita óttastjórnun. Írönsk stjórnvöld, sem bera mesta ábyrgð á þessari miklu aukningu, tóku að minnsta kosti 2.159 einstaklinga af lífi, rúmlega tvöfalt fleiri en árið 2024. Í Sádi-Arabíu fjölgaði aftökum einnig verulega en þar fóru að minnsta kosti 356 aftökur fram, meðal annars með umfangsmikilli beitingu dauðarefsingar vegna vegna brota tengdum vímuefnum.
Í Kúveit þrefaldaðist fjöldi aftaka á milli ára (úr 6 í 17) á meðan þær tvöfölduðust í Egyptalandi (úr 13 í 23), Singapúr (úr 9 í 17) og Bandaríkjunum (úr 25 í 47). Í heildina fjölgaði aftökum um 78% miðað við árið 2024 þegar að minnsta kosti 1.518 aftökur voru skráðar. Tölurnar fyrir árið 2025 innihalda ekki þær þúsundir aftaka sem taldar eru hafa átt sér stað í Kína, þar sem talið er að flestar aftökur í heiminum fari fram.
„Fámennur hópur einangraðaríkja bera ábyrgð á þessari uggvænlegu aukningu í beitingu dauðarefsingarinnar en þau eru staðráðin í að framkvæma aftökur hvað sem það kostar, þrátt fyrir áframhaldandi þróun á heimsvísu í átt að afnámi dauðarefsingarinnar. Kína, Íran, Norður-Kórea, Sádi-Arabía, Jemen, Kúveit, Singapúr og Bandaríkin eru í minnihlutahópi blygðunarlausra ríkja sem beita dauðarefsingunni til að ala á ótta, bæla niður andóf og sýna vald ríkisvaldsins yfir fólki í viðkvæmri stöðu og jaðarsettum hópum.“
Agnès Callamard aðalframkvæmdastjóri Amnesty International.
Endurvakning á harðri refsistefnu í hinu svokallaða „stríði gegn fíkniefnum“ varð til þess að dauðarefsingunni var beitt í auknum mæli. Þetta endurspeglaðist í fjölda aftaka, en nær helmingur allra þekktra aftaka árið 2025 (1.257 aftökur, eða 46%) voru framkvæmdar vegna brota tengdum vímuefnum í Kína (+), Íran (998), Kúveit (2), Sádi-Arabíu (240) og Singapúr (15).
Alsír, Kúveit og Maldíveyjar unnu jafnframt að lagabreytingum til að útvíkka heimild fyrir beitingu dauðarefsingarinnar þannig að þær næðu einnig til brota tengdum vímuefnum.
Stjórnvöld í Búrkína Fasó samþykktu drög að frumvarpi sem felur í sér endurupptöku dauðarefsingarinnar fyrir brot á borð við „landráð“, „hryðjuverkastarfsemi“ og „njósnir“. Yfirvöld í Tsjad settu jafnframt á fót nefnd til að endurskoða málefni sem tengjast dauðarefsingunni, þar á meðal mögulega endurupptöku hennar.
Örfá ríki standa að baki flestum aftökum
Þrátt fyrir mikla fjölgun aftaka eru ríki sem beita dauðarefsingunni enn í miklum minnihluta. Fjöldi ríkja sem framkvæmdu aftökur voru 17.
Kína, Egyptaland, Íran, Írak, Norður-Kórea, Sádi-Arabía, Sómalía, Bandaríkin, Víetnam og Jemen eru þau tíu ríki sem vitað er að framkvæmdu aftökur á hverju ári undanfarin fimm ár. Þessi ríki hafa jafnframt ítrekað sýnt alþjóðlegum mannréttindalögum og viðmiðum algjört virðingarleysi.
Japan, Suður-Súdan, Taívan og Sameinuðu arabísku furstadæmin voru þau ríki sem hófu aftökur á ný árið 2025.
Víða um heim áttu sér stað framfarir sem sýnir og sannar að vonin er sterkari en óttinn.
Engar aftökur eða dauðadómar voru skráðir í Evrópu eða Mið-Asíu. Sautjánda árið í röð voru Bandaríkin eina ríkið í Norður- og Suður-Ameríku sem framkvæmdi aftökur, en nær helmingur allra aftaka þar í landi fór fram í Flórída.
Í Afríkuríkjum sunnan Sahara voru aftökur einungis framkvæmdar í Sómalíu og Suður-Súdan. Afganistan var eina ríkið í Suður-Asíu sem framkvæmdi aftökur en í Suðaustur-Asíu er einungis vitað til þess að Singapúr og Víetnam hafi framkvæmt aftökur. Tonga er eina ríkið á Kyrrahafssvæðinu með dauðarefsinguna í lögum.
„Það er kominn tími til að ríki sem enn framkvæma aftökur fylgi fordæmi meirihluta ríkja heims og sjái til þess að þessi viðurstyggilega refsing heyri sögunni til. Dauðarefsingin gerir samfélög ekki öruggari. Þvert á móti eru hún óafturkræf árás á mannlegri reisn, sem byggir á ótta og lítilsvirðir alþjóðleg mannréttindalög.“
Agnès Callamard aðalframkvæmdastjóri Amnesty International.
Baráttan fyrir afnámi dauðarefsinga heldur áfram
Þegar Amnesty International hóf baráttu sína gegn dauðarefsingunni árið 1977 höfðu aðeins 16 ríki afnumið hana. Í dag eru ríkin 113, meira en helmingur ríkja heims, og rúmlega tveir þriðju ríkja hafa annaðhvort afnumið dauðarefsinguna í lögum eða framkvæmd.
Nokkur ríki tóku skref í rétta átt að sem sýnir að þrýstingur og staðfesta hefur áhrif. Yfirvöld í Víetnam afnámu dauðarefsinguna fyrir átta tegundir brota, þar á meðal fyrir vímuefnaflutninga, mútur og fjárdrátt. Gambía afnam dauðarefsinguna fyrir morð, landráð og önnur brot gegn ríkinu. Tímamót átti sér stað þegar ríkisstjóri Alabama, Kay Ivey, náðaði Rocky Myers en þetta er í fyrsta sinn sem svörtum einstaklingi á dauðadeild í ríkinu er náðaður.
Í Líbanon og Nígeríu voru lögð fram frumvörp um afnám dauðarefsingarinnar og stjórnlagadómstóllinn í Kirgistan úrskurðaði að tilraunir til að endurupptöku dauðarefsingarinnar brytu gegn stjórnarskrá landsins.
„Á tímum þar sem mannréttindi sæta árásum víða um heim halda milljónir áfram að berjast gegn dauðarefsingunni ár hvert og bera þannig öflugt vitni um þá mennsku sem sameinar okkur öll. Við getum afnemið dauðarefsinguna að fullu ef við stöndum öll saman gegn þessum einangraða minnihluta. Við verðum að halda áfram baráttunni þar til heimurinn hefur losað sig við gálgann.”
Agnès Callamard aðalframkvæmdastjóri Amnesty International.