- Hættulegar árásir á alþjóðasamvinnu, alþjóðalög og borgaralegt samfélag einkenndu árið 2025.
- Heimsskipan blasir við sem markast af kynþáttafordómum, áhrifum feðraveldis og ójöfnuði þar sem réttindi eru ekki virt.
- Andspyrna mótmælenda, aðgerðasinna og alþjóðlegra stofnana í þágu mannréttinda.
Heimurinn stendur á barmi þess að nýtt og hættulegt tímabil hefjist þar sem valdamikil ríki, fyrirtæki og hreyfingar sem eru andsnúin réttindum, ráðast á alþjóðasamstarf, alþjóðalög og mannréttindi. Amnesty International varar við þessari þróun í nýútkominni ársskýrslu sinni um stöðu mannréttinda í heiminum. Til að þessi nýja heimsskipan nái ekki fótfestu verða ríki, alþjóðastofnanir og borgaralegt samfélag að hafna undanlátssemi í stjórnmálum til að komast hjá ófriði líkt og gerðist í aðdraganda seinni heimsstyrjaldarinnar.
Samkvæmt mati Amnesty International um stöðu mannréttinda í 144 löndum er nauðsynlegt að standa saman í markvissri andspyrnu til að koma í veg fyrir að þessi nýja heimsskipan festi rætur.
„Við stöndum frammi fyrir einni stærstu áskorun okkar tíma. Mannkynið sætir árásum frá bæði alþjóðlegum hreyfingum sem grafa undan mannréttindum og herskáum ríkisstjórnum sem eru staðráðnar í að sýna vald sitt með ólögmætum stríðum og ósvífinni efnahagslegri kúgun.“
Agnès Callamard, aðalframkvæmdastjóri Amnesty International
„Vaxandi átök í Mið-Austurlöndum eru afleiðing þessarar þróunar í átt að lögleysu. Í kjölfar fyrstu ólögmætu árása Bandaríkjanna og Ísraels, sem brutu gegn sáttmála Sameinuðu þjóðanna og leiddu til handahófskenndra hefndaraðgerða Írans, hafa átökin á skömmum tíma þróast yfir í stríð gegn óbreyttum borgurum og borgaralegum eignum, sem eykur enn á þær hörmungar sem fólk á svæðinu býr nú þegar við. Átökin teygja nú anga sína víða um heim, hafa áhrif á samfélög um heim allan og ógna afkomu milljóna. Svona fer þegar viðmið, stofnanir og lagarammi, sem voru vandlega uppbyggð til að vernda mannkynið, eru að engu gerð í þeim tilgangi að ná yfirráðum.“
Ársskýrsla Amnesty International fyrir árið 2025 varar ekki einvörðungu við yfirvofandi hruni á núverandi heimsskipan heldur greinir frá því að hrunið sé nú þegar hafið. Sýnt er fram á hrikalegar afleiðingar þess fyrir mannréttindi, stöðugleika í heiminum og líf milljóna einstaklinga árið 2026 og til framtíðar. Skorað er á ríki heims að hafna þeirri undanlátssemi sem ríkti í stjórnmálum árið 2025. Nú þarf að yfirstíga óttann og spyrna gegn hættulegri heimsskipan.
„Amnesty International hefur um árabil fordæmt stigvaxandi hnignun mannréttinda um allan heim og varað við afleiðingum þess að stjórnvöld og fyrirtæki brjóti reglur með augljósum hætti. Við höfum ítrekað sýnt hvernig tvöfalt siðgæði og framfylgd alþjóðalaga eftir hentisemi hefur veikt alþjóðakerfið og dregið úr ábyrgðarskyldu.“
Agnès Callamard, aðalframkvæmdastjóri Amnesty International
Hættulegar árásir hraða tortímingu alþjóðalaga
Ársskýrsla Amnesty International, ásamt gögnum samtakanna frá byrjun þessa árs, greinir frá útbreiddum alþjóðaglæpum og auknum árásum á alþjóðlega réttarkerfið. Þetta grefur alvarlega undan þeim grunni sem mannréttindi byggja á.
Ísrael hefur haldið áfram að fremja hópmorð á Palestínubúum á Gaza þrátt fyrir umsamið vopnahlé í október 2025 og aðskilnaðarstefna þeirra gegn Palestínubúum er enn við lýði. Á sama tíma hafa ólöglegar landtökubyggðir á hernumda Vesturbakkanum stækkað, þar á meðal í Austur-Jerúsalem, og tekin hafa verið skref í átt að innlimun svæðisins. Ísraelsk yfirvöld hafa í auknum mæli leyft eða hvatt landtökufólk til að ráðast á og ógna Palestínubúum án refsingar.
Bandaríkin hafa framkvæmt 150 aftökur án dóms og laga með því að sprengja báta á Karíbahafi og Kyrrahafi og frömdu glæp gegn friði gegn Venesúela í janúar 2026.
Rússland hefur hert loftárásir á mikilvægar borgaralegar eignir í Úkraínu.
Herinn í Mjanmar notaði svifvængjaflugvélar til að varpa sprengjum á þorp á síðasta ári. Fjöldi óbreyttra borgara lét lífið, þar á meðal börn.
Sameinuðu arabísku furstadæmin hafa kynt undir átökum í Súdan með því að útvega RFS-hersveitum háþróuð vopn frá Kína. Hersveitirnar náðu borginni El Fasher undir sín yfirráð í október í kjölfar 18 mánaða umsáturs um borgina þar sem þær frömdu fjöldamorð á óbreyttum borgurum og beittu kynferðisofbeldi.
Í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó náði vopnaði hópurinn M23, með stuðningi frá Rúanda, yfirráðum yfir borgunum Goma og Bukavu og myrti óbreytta borgara og pyndaði fanga.
Í byrjun árs 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael ólögmætar árásir á Íran í trássi við sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Íran svaraði fyrir sig með árásum á Ísrael og ríki sem eru í Samstarfsráði Arabaríkjanna við Persaflóa. Ísrael herti einnig árásir sínar á Líbanon. Stríðsátökin hafa sett líf og heilsu milljóna óbreyttra borgara í hættu og má þar nefna árás þar sem rúmlega 100 börn voru drepin í ólögmætri árás Bandaríkjanna á skóla í Íran og hörmulegar árásir allra stríðsaðila á orkuinnviði. Hætta er á að árásirnar valdi óbreyttum borgurum og umhverfinu gríðarlegum, langvarandi og fyrirsjáanlegum skaða sem hefur áhrif á aðgang að orku, heilbrigðisþjónustu, fæðu og vatni víða um svæðið og utan þess
Í Afganistan hertu talíbanar enn frekar aðgerðir sínar gegn konum í landinu þar sem ferðafrelsi þeirra hefur verið skert og þeim er bannað að sækja menntun og vinnu.
Yfirvöld í Íran drápu fjölda mótmælenda í janúar 2026 í aðgerðum sem líklegast voru þær mannskæðustu í áratugi.
Bandaríkin, Ísrael og Rússland grófu enn frekar undan alþjóðlegu réttarkerfi á síðasta ári, einkum Alþjóðlega sakamáladómstólnum. Ríkisstjórn Trumps beitti refsiaðgerðum gegn starfsfólki Alþjóðlega sakamáladómstólsins, palestínskum samtökum og sérstökum skýrslugjafa Sameinuðu þjóðanna um hernumda svæðið í Palestínu. Rússneskir dómstólar gáfu út handtökuskipun á hendur starfsfólki dómstólsins. Nokkur önnur ríki drógu til baka eða tilkynntu að þau hygðust draga til baka aðild sína að Rómarsáttmálanum og alþjóðasamningum sem banna klasasprengjur og jarðsprengjur sem eru hannaðar með þeim hætti að fólk er skotmarkið.
Flest ríki heims hafa verið ófús til að fordæma með samræmdum hætti herskáar aðgerðir Bandaríkjanna, Rússlands, Ísraels eða Kína eða leita diplómatískra lausna. Evrópusambandið og flest evrópsk ríki sýndu undanlátssemi gagnvart árásum Bandaríkjanna á alþjóðalög og alþjóðlegar stofnanir. Þau hafa brugðist skyldu sinni að grípa til markvissra aðgerða til að stöðva hópmorð Ísraels eða binda enda á óábyrga flutninga á vopnum og tækni sem ýta undir alþjóðaglæpi víða um heim. Evrópuríkin hafa einnig verið ófús til að setja lög sem eiga að tryggja að aðilar innan þeirra eigin lögsögu þurfi ekki að framfylgja refsiaðgerðum eða viðskiptaþvingunum sem annað land hefur sett, eins og refsiaðgerðum Bandaríkjanna gegn dómurum og saksóknurum Alþjóðlega sakamáladómstólsins.
Ítalía og Ungverjaland neituðu að handtaka einstaklinga á sínu yfirráðasvæði sem sæta handtökuskipunum Alþjóðlega sakamáladómstólsins. Frakkland, Þýskaland og Pólland gáfu til kynna að þau myndu einnig neita því.
Ríkisstjórnir í Afganistan, Kína, Egyptalandi, Indlandi, Kenía, Bandaríkjunum, Venesúela og fleiri löndum bældu niður mótmæli með ofbeldisfullum hætti, refsuðu fyrir andóf með misbeitingu hryðjuverka- og öryggislaga eða beittu lögregluofbeldi, þvinguðum mannshvörfum og aftökum án dóms og laga.
„Leiðtogar heims hafa verið allt of undanlátssamir í ljósi árása á alþjóðalög og alþjóðakerfið. Þögn þeirra og aðgerðaleysi eru óafsakanleg. Þetta er siðferðislegt gjaldþrot sem getur einungis leitt til afturfarar og ósigurs ásamt því að gera ávinninga í mannréttindum síðustu áratugina að engu.“ Agnès Callamard.
„Leiðtogar heims hafa verið allt of undanlátssamir í ljósi árása á alþjóðalög og alþjóðakerfið. Þögn þeirra og aðgerðaleysi eru óafsakanleg. Þetta er siðferðislegt gjaldþrot sem getur einungis leitt til afturfarar og ósigurs ásamt því að gera ávinninga í mannréttindum síðustu áratugina að engu.“
Agnès Callamard, aðalframkvæmdastjóri Amnesty International
Auknar árásir á borgaralegt samfélag víða um heim
Árásum á borgaralegt samfélag og frjáls félagasamtök fjölgaði enn frekar árið 2025 og breiddust út til nánast allra heimshluta þar sem stöðugar tilraunir voru gerðar til að þagga niður í og grafa undan mannréttindafrömuðum, samtökum og andstæðingum.
Yfirvöld í Nepal og Tansaníu voru sérstaklega ósvífin í að beita banvænni valdbeitingu til að bæla niður mótmæli þar sem mótmælendur lýstu yfir óánægju með pólitískt ástand og félags- og efnahagsleg mál. Stjórnvöld í Afganistan, Kína, Egyptalandi, Indlandi, Kenía, Bandaríkjunum, Venesúela og fleiri löndum bældu niður mótmæli með ofbeldisfullum hætti, refsuðu fyrir andóf með misbeitingu hryðjuverka- og öryggislaga eða beittu lögregluofbeldi, þvinguðum mannshvörfum og aftökum án dóms og laga.
Í Bretlandi bönnuðu yfirvöld aðgerðahópinn Palestine Action, sem beindi sjónum sínum fyrst og fremst að ísraelskum vopnaframleiðendum og dótturfyrirtækjum, á grundvelli allt of víðtækra laga gegn hryðjuverkum. Rúmlega 2.700 mótmælendur sem mótmæltu banninu með friðsamlegum hætti voru handteknir. Hæstiréttur Bretlands komst að þeirri niðurstöðu að bannið væri ólögmætt en ríkisstjórnin hefur áfrýjað niðurstöðunni.
Tyrknesk yfirvöld handtóku hundruð friðsamlegra mótmælenda í kjölfar handtöku borgarstjóra Istanbúl og forsetaframbjóðandans Ekrem İmamoğlu. Hann er á meðal 400 einstaklinga sem hafa verið ákærðir af pólitískum ástæðum fyrir meinta spillingu.
Bandarísk yfirvöld hófu ólögmætar aðgerðir gegn umsækjendum um alþjóðlega vernd og farand- og flóttafólki. Aðgerðirnar fólu í sér ónauðsynlega og óhóflega valdbeitingu, kynþáttamörkun (e. racial profiling), geðþóttavarðhald, aðferðir sem jafngilda pyndingum og þvinguðum mannshvörfum.
Í Rómönsku Ameríku hafa ríki á borð við Ekvador, El Salvador, Níkaragva, Paragvæ, Perú og Venesúela innleitt eða breytt lagaramma sem setja óhóflegar hömlur á borgaralega samtök. Það hefur bein áhrif á getu þeirra til að starfa, afla fjármagns, styðja við samfélög og verja mannréttindi.
Stjórnvöld margra ríkja, með aðstoð fyrirtækja, beittu njósnabúnaði og stafrænni ritskoðun til að takmarka tjáningarfrelsi og réttinn til upplýsinga. Bandarísk yfirvöld notuðu gervigreind við eftirlit til að handtaka og vísa úr landi erlendum námsmönnum sem sýndu Palestínubúum samstöðu.
Stjórnvöld í Serbíu beittu njósnabúnaði og stafrænni rannsóknartækni gegn mótmælendum, borgaralegu samfélagi og fjölmiðlafólki.
Yfirvöld í Kenía beittu kúgunaraðferðum með notkun tækninnar á kerfisbundinn hátt, þar á meðal ógnunum, hótunum, hvatningu til haturs og ólöglegu eftirliti á netinu, til að bæla niður mótmæli undir forystu ungs fólks.
Bandaríkin, Kanada, Frakkland, Þýskaland og Bretland, ásamt fleiri ríkjum, tilkynntu niðurskurð eða skáru niður miklar fjárveitingar til alþjóðlegrar þróunaraðstoðar, þrátt fyrir að vita að slíkar aðgerðir myndu líklega leiða til milljóna dauðsfalla sem hægt hefði verið að afstýra. Í sumum tilvikum átti það sér stað samhliða gríðarlegum hækkunum á hernaðarútgjöldum. Niðurskurðurinn hefur haft skelfilegar afleiðingar fyrir frjáls félagasamtök sem vinna að því að efla fjölmiðlafrelsi, draga úr loftslagsbreytingum, stuðla að kynjajafnrétti, vernda farand- og flóttafólk, veita heilbrigðisþjónustu og tryggja kyn- og frjósemisréttindi.
Mörg ríki eru enn treg til að beita sér gegn alvarlegum skattahagræðingum og skattsvikum milljarðamæringa og stórfyrirtækja en á sama tíma settu þau minni hömlur á völd fyrirtækja.
Í Bandaríkjunum áttu sér stað málsóknir valdamikilla aðila gegn borgaralegu samfélagi. Þetta er gert til að þagga niður í gagnrýni sem hefur hrollvekjandi áhrif á borgaralegt samfélag. Á meðal slíkra málsókna var mál gegn Greenpeace sem var gert að greiða olíu- og gasfyrirtæki 345 milljónir Bandaríkjadala fyrir meiðyrði (upphaflega 660 milljónir).
Forseti Bandaríkjanna lýsti því yfir að loftslagsbreytingar væru „svindl“ og gerðu stjórnvöld því ekki nærri nóg til að bregðast við fólksflutningum vegna loftslagsbreytinga, tryggja sanngjörn orkuskipti frá jarðefnaeldsneyti eða auka fjármagn til loftslagsaðgerða, jafnvel þótt Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna hafi varað við því að heimurinn stefni í 3°C hlýnun fyrir árið 2100 miðað við hitastig sem var við lýði áður en iðnbyltingin hófst.
Andspyrna mótmælenda, aðgerðasinna og alþjóðlegra stofnana
Þrátt fyrir mótmæli hefur það ekki stöðvað andspyrnu milljóna hugrakkra einstaklinga gegn óréttlæti og valdboði.
Mótmæli Z-kynslóðarinnar náðu til fjölmargra landa árið 2025, þar á meðal Indónesíu, Kenía, Madagaskar, Marokkó, Nepal og Perú. Í Ungverjalandi tóku 300 þúsund þátt í Gleðigöngunni í Búdapest til að verja réttindi hinsegin fólks þrátt fyrir bann við göngunni. Frá byrjun árs 2026 hafa mótmælendur í Los Angeles og Minnesota í Bandaríkjunum skipulagt sig í hverfum til varnar innflytjendum sem verða fyrir ofbeldisfullum og mjög hervæddum árásum.
Fjöldamótmæli gegn hópmorði Ísraels breiddust út um allan heim á síðasta ári og stuðningsfólk mannúðar frá rúmlega 40 löndum sendi flota til að sýna Palestínubúum samstöðu.
Aukning var á alþjóðlegum aðgerðum gegn vopnaflutningum til Ísraels. Hafnarverkafólk í Frakklandi, Grikklandi, Ítalíu, Marokkó, Spáni og Svíþjóð leitaðist eftir því að trufla flutningaleiðir vopna. Aðgerðir og lagalegur þrýstingur leiddu einnig til þess að nokkur ríki takmörkuðu eða bönnuðu vopnaflutning til Ísraels.
Þrátt fyrir að mörg ríki hafi sýnt undanlátssemi gagnvart árásum á alþjóðlegt réttarkerfi stóðu nokkur ríki og stofnanir gegn þessari þróun með því að sýna skuldbindingu sína við alþjóðasamvinnu og réttarríkið.
Sífellt fleiri ríki viðurkenndu að Ísrael fremdi hópmorð. Nokkur ríki gengu í Haag-hópinn, samstarfsvettvang sem ætlað er að draga Ísrael til ábyrgðar fyrir brot á alþjóðalögum, og studdu mál Suður-Afríku fyrir Alþjóðadómstólnum í Haag (ICJ) sem höfðað var gegn Ísrael. Ísland tók þátt í málinu í mars 2026.
Filippseyjar framseldu Rodrigo Duterte, fyrrverandi forseta, til Alþjóðlega sakamáladómstólsins til að svara til saka fyrir glæpi gegn mannúð. Dómstóllinn gaf einnig út handtökuskipanir á hendur tveimur leiðtogum talibana fyrir kynbundnar ofsóknir í Afganistan.
Evrópuráðið og Úkraína samþykktu að stofna sérstakan dómstól vegna glæps gegn friði vegna innrásar Rússlands í Úkraínu og blandaður dómstóll í Mið-Afríkulýðveldinu sakfelldi sex fyrrverandi meðlimi vopnaðs hóps fyrir stríðsglæpi og glæpi gegn mannúð.
Mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna setti á laggirnar óháða eftirlitsstofnun fyrir Afganistan, sendinefnd til að safna sönnunargögnum og rannsóknarnefnd um austurhluta Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó og víkkaði út umboð sendinefndar til að safna sönnunargögnum í Íran.
Fleiri ríki hafa byrjað að tjá sig gegn valdboðsstefnu og árásum á réttarríkið, þar á meðal spænska ríkisstjórnin sem tekið hefur skýra afstöðu.
„Látum 2026 verða árið sem við sýnum áhrif okkar. Sögunni er ekki þröngvað upp á okkur, við sköpum hana. Nú er kominn tími til að skapa söguna í þágu mannúðar.“
Agnès Callamard, aðalframkvæmdastjóri Amnesty International