Sádi-Arabía

Tján­ingar-, funda-, og félaga­frelsið er veru­lega skert í Sádi-Arabíu. Stjórn­völd hafa lokað öllum óháðum mann­rétt­inda­sam­tökum í landinu frá árinu 2013. Yfir­völd leyfa heldur ekki stjórn­mála­flokka eða stétt­ar­félög. Allar samkomur, þar á meðal frið­samleg mótmæli, hafa verið bann­aðar frá árinu 2011.

Kerf­is­bundin takmörkun á tján­ing­ar­frelsinu er hluti af herferð stjórn­valda til að bæla niður alla umræðu um mann­rétt­inda­brot í Sádi-Arabíu. Nánast allir mann­rétt­inda­fröm­uðir hafa verið fang­els­aðir, þaggað hefur verið niður í þeim eða þeir flúið land. Mann­rétt­inda­fröm­uðir, þar á meðal baráttu­konur fyrir kven­rétt­indum, trúar­leið­togar, rithöf­undar, ættingjar þolenda mann­rétt­inda­brota og einstak­lingar sem eiga í samskiptum við alþjóðleg mann­rétt­inda­samtök eins og Amnesty Internati­onal eru þeir hópar sem herjað er á. Í lok árs 2019 hafði Amnesty Internati­onal skráð 30 samviskufanga sem voru að afplána fimm til 30 ár í fang­elsi fyrir það eitt að nýta sér tján­ingar-og funda­frelsið.

Sérstakur sakamáladómstóll

Stjórn­völd hafa beitt sérstökum saka­mála­dóm­stól til kerf­is­bund­innar þögg­unar í landinu, samkvæmt skýrslu Amnesty Internati­onal. Mann­rétt­inda­fröm­uðir, aðgerða­sinnar, fjöl­miðla­fólk, trúarklerkar og sjíta-múslimar hafa hlotið þunga dóma í kjölfar ósann­gjarnra rétt­ar­halda.

Sérstaki saka­mála­dóm­stóllinn var upphaf­lega stofn­settur árið 2008 í þeim tilgangi að rétta yfir einstak­lingum sem voru ákærðir fyrir hryðju­verk en tímamót urðu í maí 2011 þegar dómstóllinn hóf að rétta yfir einstak­lingum sem stjórn­völd vildu þagga niður í með beit­ingu óljósra laga­ákvæða gegn hryðju­verkum og netglæpum.

Síðan þá hafa margir einstak­lingar sætt ósann­gjörnum rétt­ar­höldum fyrir það eitt að nýta rétt sinn til tján­ing­ar­frelsis á frið­saman máta.

Dómstóllinn starfar ekki eftir skýru og grein­ar­góðu verklagi og talið er að skipan dómara byggist á tryggð við stjórn­völd. Ákærur eru óskýrar og ekki skil­greindar með skýrum hætti í lögum. Þannig hafa frið­samar póli­tískar aðgerðir oft flokkast sem hryðju­verk.

Algengar ákærur eru:

  • „Óholl­usta og óhlýðni gagn­vart þjóð­höfð­ingja Sádi-Arabíu“
  • „Að véfengja heil­indi embætt­is­manna“
  • „Ógnun við öryggi og hvatning til óeirða með mótmælum“
  • „Dreifing á fölskum upplýs­ingum til erlendra hópa“
  • „Stofnun og þátt­taka í óleyfi­legum samtökum“

 

Sumar af þessum ákærum stríða gegn alþjóð­legum mann­rétt­inda­lögum og -stöðlum.

Harðar refs­ingar gegn sjíta-múslimum

Sjíta-múslimar eru minni­hluta­hópur í Sádi-Arabíu en frá árinu 2011, í kjölfar bylgju mótmæla í hinu svokallaða Arab­avor, hefur aukin spenna ríkt í aust­ur­hluta Sádi-Arabíu þar sem sjíta-múslimar eru í meiri­hluta. Frá þeim tíma hafa 100 sjíta-múslimar verið færðir fyrir sérstaka saka­mála­dóm­stólinn vegna frið­sam­legrar gagn­rýni í ræðu eða á samfé­lags­miðlum eða fyrir þátt­töku í mótmælum gegn stjórn­völdum.

Þeir hafa allir verið dæmdir á grund­velli óljósra og mismun­andi ákæra, eins og stuðning við mótmæli, meinta þátt­töku í ofbeld­is­fullum árásum og njósnir fyrir Íran.

Að minnsta kosti 20 sjíta-múslimar hafa verið dæmdir til dauða af sérstaka saka­mála­dóm­stólnum á grund­velli játn­inga sem fengnar voru með pynd­ingum, þar af hafa 17 þegar verið teknir af lífi.

Þöggun gegn baráttukonum

Rétt­indi kvenna í Sádi-Arabíu hafa verið bágborin. Konur ráða ekki yfir lífi sínu þar sem þær þurfa að lúta forsjá karl­manns. Ýmsar umbætur hafa þó verið gerðar á síðustu árum. Í júní árið 2018 var akst­urs­banni kvenna aflétt og í ágúst 2019 fengu konur aukið ferða­frelsi án samþykkis karl­kyns forráða­manns og rétt til að skrá hjóna­band, skilnað, fæðingu og dauðs­fall.

Þrátt fyrir þessar umbætur hafa yfir­völd á sama tíma herjað á helstu baráttu­konur landsins sem hafa meðal annars kallað eftir sömu rétt­indum.

Að mótmæla eða tjá sig um rétt­indi kvenna sem þykja sjálf­sögð annars staðar er hættu­legt. Barátta kvenna fyrir afnámi á akst­urs­banni kvenna er löng og hefur banninu reglu­lega verið  mótmælt allt frá 1990 þegar 40 konur mótmæltu með því að keyra bíl niður aðal­götu í höfuð­borg­inni Riyad en voru stöðv­aðar af lögreglu. Í október 2013 hófst enn ein herferðin og markaði Loujain al-Hathloul upphaf hennar með því að birta á netinu mynd­band af sér keyra. Þrátt fyrir hótanir og áreitni héldu tugir kvenna áfram að birta mynd­bönd af sér að keyra. Sumar þeirra voru hand­teknar en flestar voru leystar úr haldi eftir stuttan tíma.

Í kjölfar tilskip­unar stjórn­valda árið 2017 þar sem gefið var út að akst­urs­banni kvenna yrði aflétt í júní 2018 fengu nokkrar baráttu­konur símtöl þar sem þær voru varaðar við því að tjá sig opin­ber­lega um það.

Um sama leyti og eftir að akst­urs­banni kvenna var aflétt voru helstu baráttu­konur fyrir rétt­indum kvenna í Sádi-Arabíu hand­teknar fyrir baráttu sína.

Í maí 2020 stóðu 13 baráttu­konur enn frammi fyrir rétt­ar­höldum, þar af voru fimm enn í haldi, Loujain al-Hathloul, Samar Badawi, Naseema al-Sada, Nouf Abdulaziz and Maya’a al-Zahran. Mál þeirra hefur ekki farið í gegnum sérstaka saka­máls­dóm­stólinn eins og búist var við í fyrstu en réttað er yfir þeim vegna frið­sam­legrar mann­rétt­inda­bar­áttu og baráttu fyrir rétt­indum kvenna.

Tjáningarfrelsi á netinu

Lög um netglæpi í Sádi-Arabíu kveða á um að fram­leiðsla, undir­bún­ingur, útsending eða geymsla efnis sem stríðir gegn friði meðal almenn­ings, trúar­gildum, almennu siðferði og einka­lífi á netmiðlum eða tölvum sé refsi­verð. Allt að fimm ára fang­els­is­dómur auk sektar getur legið við brotum á umræddum lögum.

Stjórn­völd beittu þessum lögum þegar þau þrýstu á Netflix að fjar­lægja grín­þátt í Sádi-Arabíu þar sem þau sögðu hann brjóta gegn lögum um netglæpi. Umræddur þáttur, Patriot Act, gagn­rýnir krón­prins Sádi-Arabíu, Mohammed bin Salman, vegna morðsins á blaða­mann­inum Jamal Khasoggi. Netflix fjar­lægði þáttinn og sendi frá sér yfir­lýs­ingu í byrjun árs 2019 um að fyrir­tækið hefði farið eftir lögum í viðkom­andi landi en styddi að öðru leyti við list­rænt frelsi. Sömu lög hafa einnig verið notuð til að þagga niður í gagn­rýn­endum stjórn­valda og iðulega í gegnum sérstakan saka­mála­dóm­stól.

Mál einstaklinga

Loujain al-Hathlou

Loujain al-Hathlou var ein þeirra kvenna sem setti af stað herferð gegn akst­urs­banni kvenna í Sádi-Arabíu í október 2013. Hún var við nám í Kanada en fór til Sádi-Arabíu í þeim tilgangi að taka þátt í herferð­inni. Hún birti á netinu mynd­band af sér keyra bíl frá flug­vell­inum eftir komuna til landsins sem faðir hennar tók upp. Hún varð strax andlit #Women2Drive herferð­ar­innar.

Hún var hand­tekin í maí 2018 en áður hafði hún verið hand­tekin árin 2017 og 2014 vegna baráttu sinnar fyrir rétt­indum kvenna. Hún var sökuð um að brjóta hryðju­verkalög með því að stofna hryðju­verkahóp og eiga í samskiptum við erlenda aðila með það að mark­miði að grafa undan öryggi og stöð­ug­leika ríkisins. Fyrstu þrjá mánuði í haldi var hún í einangrun og fékk ekki að eiga samskipti við lögfræðing eða fjöl­skyldu sína. Að auki hefur hún sætt pynd­ingum í fang­elsi.

Rétt­ar­höld hennar hófust í mars 2019 fyrir dómstól í Riyadh. Búist var við því að mál hennar og annarra baráttu­kvenna færi fram í sérstaka saka­mála­dóm­stólnum en svo varð ekki raunin.

Amnesty Internati­onal kallar eftir skil­yrð­is­lausri lausn hennar án tafar þar sem hún sé samviskufangi.

Jamal Khashoggi

Blaða­mað­urinn Jamal Khashoggi flúði Sádi-Arabíu til Banda­ríkj­anna vegna ofsókna gegn aðgerða­sinnum. Hann átti erindi á skrif­stofu ræðis­manns Sádi-Arabíu í október 2018 til að ná í pappíra en ekkert spurðist til hans eftir það. Yfir­völd í Sádi-Arabíu neituðu í fyrstu vitn­eskju um hvarf hans. Amnesty Internati­onal kallaði eftir óháðri rann­sókn á hvarfi hans. Síðar kom í ljós að um aftöku án dóms og laga væri að ræða með aðkomu stjórn­valda í Sádi-Arabíu.

Síðasta grein hans bar yfir­skriftina: Það sem Arab­aheim­urinn þarfnast helst er tján­ing­ar­frelsi. Í grein­inni skrifaði hann: „Arab­aheim­urinn fylltist af von árið 2011 í arab­a­vorinu. Fjöl­miðla­fólk, háskóla­fólk og unga fólkið var uppfullt af vænt­ingum um bjart og frjálst arab­ískt samfélag í sínum eigin löndum.“

Í desember 2019 voru fimm einstak­lingar dæmdir til dauða og þrír til fang­elsis­vistar vegna morðsins á Khasoggi en rétt­ar­höldin voru lokuð. Litið var fram hjá ábyrgð yfir­valda í Sádi-Arabíu á morðinu í dóms­úrskurð­inum.

Raif Badawi

Blogg­arinn Raif Badawi er samviskufangi sem er í haldi fyrir að nýta tján­ing­ar­frelsi sitt. Hann var hand­tekinn í júní 2012 og dæmdur árið 2014 í tíu ára fang­elsi, tíu ára ferða­bann og til sektar sem samsvarar rúmlega 35 millj­ónum króna fyrir að móðga íslamstrú og að setja upp vefsíðu ætlaða til samfé­lags­legrar og póli­tískrar umræðu í Sádi-Arabíu. Að auki var hann dæmdur til 1000 svipu­högga. Hann sætti 50 svipu­höggum á almenn­ing­s­torgi í Jeddah í janúar 2015 en hefur ekki verið hýddur á ný.

Lögfræð­ingur hans, Waleed, Abu al-Khair, afplánar einnig 15 ára fang­elsis­vist fyrir mann­rétt­inda­störf sín.

Samar Badawi

Samar Badawi, systir samviskufangans Raif Badawi, er einnig á meðal baráttu­kvenna sem var enn í haldi í maí 2020 fyrir baráttu sína fyrir mann­rétt­indum. Hún var hand­tekin sumarið 2018. Stuttu síðar á Twitter-aðgangi utan­rík­is­ráðu­neytis Kanada var kallaði eftir lausn systkin­anna. Í kjöl­farið mynd­aðist mikil spenna á milli ríkj­anna þar sem Sádi-Arabía hótaði að loka sendi­ráði sínu í Kanada og reka sendi­herra Kanada úr landi.

Samar hafði áður verið hand­tekin í janúar 2016, líklega vegna þess að hún hafði umsjón með Twitter-aðgangi þar sem kallað var eftir lausn Waleed Abu al-Khair sem er fyrrum eigin­maður hennar og lögfræð­ingur bróður hennar.

Tengt efni